Witamy na stronie Klubu Jagiellońskiego. Jesteśmy niepartyjnym, chadeckim środowiskiem politycznym, które szuka rozwiązań ustrojowych, gospodarczych i społecznych służących integralnemu rozwojowi człowieka. Portal klubjagiellonski.pl rozwija ideę Nowej Chadecji, której filarami są: republikanizm, konserwatyzm, katolicka nauka społeczna. Możesz nas wesprzeć przekazując 1,5% podatku na numer KRS: 0000128315.

Informujemy, że korzystamy z cookies. Zachęcamy do regularnych odwiedzin naszej strony.

Pier Paolo Pasolini. Komunista pro-life i krytyk rewolucji 1968 roku

przeczytanie zajmie 7 min
Pier Paolo Pasolini. Komunista pro-life i krytyk rewolucji 1968 roku plakat przedstawiający Pasoliniego, autorstwa Ernesta Pignona-Ernesta

Pier Paolo Pasolini był być może jednym z ostatnich artystów o wyraźnie ateistycznym i marksistowskim profilu, którzy zdawali sobie sprawę z absolutnej wartości Ewangelii. Można by wręcz sądzić, że jego filmy i poezje oddają głos szczególnym niepokojom serca. Na jego dnie jakby istniało przekonanie, że wiarę w ludzką godność można zachować tylko wtedy, gdy z należytym szacunkiem zadba się o namiętność religijną. W przeciwnym razie godność słabnie i upada, pozbawiona odpowiedniej podstawy.

Pasolini raz za razem dokonuje takiego rozpoznania, kiedy zauważa kryzys kultury momentu przejścia ze starego w nowe. Ten moment – jeśli nie zapośrednicza się w namiętności religijnej – okazuje się punktem zero, bezpłodnością i wirowaniem wokół własnej osi. Pasolini mówi o tym z rozdzierającą szczerością. Traci wówczas sens wszelkie zaangażowanie. Indywidualizm staje się samobójstwem.

Celowo mówię tutaj o namiętności religijnej, a nie o wierze. Nie dlatego, że wszystko jedno, jaką postawę przyjmiemy wobec Objawienia, lecz dlatego, że Pasolini, jednoznacznie deklarując niewiarę, celowo rozniecał w samym sobie katolicki płomień.

I choć dla nas, współczesnych, obie te siły, chrześcijaństwo i materializm dziejowy, całkowicie się wykluczają, mogły jakoś współistnieć w człowieku dwóch epok i dwóch otchłani; u progu nowej wrażliwości, w czasie, gdy ważyło się wiele spraw.

Sens albo pustka

W okresie rozciągającym się od połowy lat 50. po lata 70. Pasolini zauważał „głęboki kryzys”, tak literatury, jak i kultury w ogólności, a nawet społecznego zaangażowania. W 1949 roku wykluczono go z Włoskiej Partii Komunistycznej pod zarzutem „niemoralnego zachowania”.

Wydaje się, że stan ducha tego pokolenia doskonale rozumieli ojcowie i eksperci (tzw. periti) Soboru Watykańskiego II, zwłaszcza wtedy, gdy poszukiwali śladów i różnych postaci wiary nawet w nieokreślonej „bojaźni i drżeniu”, które towarzyszą człowiekowi świadomemu własnej egzystencji. Taką wrażliwość rozpoznajemy również u św. Pawła VI, który podczas licznych audiencji generalnych zajął się zwłaszcza fenomenologią wiary i jej wyznawania.

Zarówno Paweł VI, żartobliwie nazywany „papieżem hamletycznym”, jak i Pasolini – mimo absolutnie odmiennych pozycji – dzielili podobny głęboki niepokój dotyczący „desakralizacji świata” i narodzin nowego, masowego konsumpcjonizmu. Ten zaś zabijał w człowieku wrażliwość na sacrum i tradycyjną kulturę ludową. Jest to zresztą zestawienie nieprzypadkowe, ponieważ obie te wartości, sacrum i ludowość, spajały się w jedną nadrzędną wobec wszystkiego zasadę: poczucie ludzkiej godności.

Ciekawe są zresztą związki Pasoliniego z papiestwem. On sam pozostawał pod urokiem zwłaszcza św. Jana XXIII, którego nazywał papieżem „radosnym” i „swojskim”. Zresztą to właśnie jemu zadedykowana została Ewangelia według św. Mateusza. Nieco wcześniej Pasolini napisał wiersz poświęcony Piusowi XII, wprawdzie krytyczny w tonie, lecz komunikujący przecież proroczą naturę urzędu Piotrowego. I nawet jeśli było to proroctwo rozumiane na sposób świecki, to nie traciło przez to swojej mocy.

W papiestwie Pasolini widział (albo chciał widzieć) coś na kształt figury sensu. Pozostało w nim ta intuicja, nawet jeśli oskarżał współczesnych papieży o autorytarność i paternalizm, a nadzieję na powrót do ewangelicznych korzeni budziło w nim dopiero aggiornamento i Sobór watykański II.

W każdym razie, można by sądzić, że papiestwo było dla niego znakiem wypełnienia trwałą i nieobojętną treścią tego, co w świecie zionie nicością. Nie potrafimy żyć w takiej pustce. Sami również nie potrafimy jej zapełnić, a w jej miejsce prędzej czy później pojawi się albo istotna wartość, albo straszliwy demon konsumpcji. Stąd powaga papieża. Jest on postacią, która wyraża – choćby w akcie donkiszoterii, wbrew nagiej, niemożliwej do zniesienia prawdzie – istnienie jakiegoś sensu. Chociażby za sprawą stabilności samego urzędu.

Jak już wspomniano, Pasolini szczególną estymą darzył św. Jana XXIII, papieża mającego w sobie „prostotę i lekkość z ducha Manzoniego”, a do tego – wywodzącego się z biednej rodziny chłopskiej. Pomimo iż Roncalli zmarł rok przed premierą Ewangelii według św. Mateusza, reżyser zachował dedykację dla „drogiej, radosnej, swojskiej” postaci Ojca Świętego, wzmacniając tym samym swój przekaz o znaczeniu tej konkretnej realizacji sensu.

Pasolini jednocześnie podkreślał, że ironia, uśmiech i bycie blisko zwyczajnego człowieka czyniło ze św. Jana XXIII uosobienie ducha demokratycznego. Z całokształtu wypowiedzi reżysera można jednak wywnioskować znacznie więcej. Papież jawił mu się jako doskonała realizacja ideału demokracji właśnie dlatego, że łączył braterstwo i wyraźnie manifestowaną równość w ludzkim losie z proklamacją sensu, bez którego demokracja zapada się i przeżywa agonię w swoim własnym przeciwieństwie.

Nie bez powodu dedykację dla św. Jana XXIII nosi Ewangelia według św. Mateusza, obraz tyleż religijny, co ludowy do tego stopnia, że zaangażował w głównych rolach ludzi z nizin społecznych (głównie ubogich chłopów z południa Włoch), a nie zawodowych aktorów.

Więcej niż nostalgia

Czy religijna namiętność Pasoliniego nie była wynikiem przerażenia wolnością i rozpaczy, a zatem postawą wyłącznie estetyczną?

Do takiego wniosku można zresztą dojść, kiedy zderzy się ze sobą jeremiady włoskiego reżysera nad pustką nowoczesnej kultury z jego prowokacyjną, skandalizującą, a nawet transgresyjną postawą wobec rzeczywistości. „Wyraźnie więc widać”, wyznawał z Oswaldem Stackiem, „że to zauroczenie, element religijny – choćby rozumiany estetyzująco – istniał we mnie od zawsze i stopniowo się rozwijał”.

Wychodząc od podziału na trzy etapy ludzkiej egzystencji – tego, którego autorem był Søren Kierkegaard – można by się zastanawiać, czy Pasolini wiódł życie estetyczne, etyczne czy religijne. Najprościej byłoby mu przypisywać estetyzację przeżycia. Na to wskazywałyby zresztą nie tylko jego własne wypowiedzi, ale także skłonność do transgresji i skandalu.

Ale w twórczości i wypowiedziach Pasoliniego daje się wyczuć coś więcej. Jest to głęboki egzystencjalny wstrząs z powodu ludzkiej kondycji, takiej, jaką jest wobec obcego świata, i to nie tylko pod względem moralnym (ten poziom, zwany przez Kierkegaarda etycznym, realizowałby się tu w marksistowskim zaangażowaniu), ale właśnie metafizycznym, czy właśnie religijnym.

Mam tu na myśli wspomnianą wyżej „bojaźń i drżenie”, która oddaliła Pasoliniego –skandalisty i „dzikiego dziecięcia” włoskiej sztuki – od pustego obrazoburstwa kontestującej młodzieży 1968 roku. W jednym z wywiadów wyznał dość jasno:

„Jestem jednak wstrząśnięty legalizacją aborcji, ponieważ, jak wiele osób, uważam ją za legalizację morderstwa. We śnie i na jawie, co jest normalnym doświadczeniem wszystkich ludzi, przeżywam moje życie płodowe, moje szczęśliwe zanurzenie w wodach matczynych: wiem, że tam zaczęło się moje istnienie. Ograniczę się tylko do jednego stwierdzenia, ponieważ mam ważniejsze rzeczy do powiedzenia na temat aborcji. Stwierdzenia, że życie jest święte, jest oczywistością: ta zasada jest silniejsza niż jakiekolwiek inne zasady demokracji i nie ma potrzeby tego powtarzać (…)”.

A zatem „życie jest święte”. Macierzyństwo jest święte. Jego świętość góruje nad najwznioślejszą nawet dezyderatą demokracji. To słowa dość zaskakujące dla mocno lewicującego artysty lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, zwłaszcza biorąc pod uwagę jego wyraźnie deklarowany ateizm i marksizm; nadto – jego skłonność do okrucieństwa i mroku. Ale staje się to bardziej zrozumiałe w odniesieniu do duchowej wrażliwości włoskiego poety i reżysera.

W dalszym ciągu tej wypowiedzi Pasolini wprost zarzucił buntownikom wiosny 1968 roku walkę o konsumpcjonizm, kojarzony, na równi z faszyzmem, z największą możliwą zbrodnią przeciwko wolności ludzkiego ducha:

„Przez kult konsumpcji, przez nowy faszyzm. Przejął on atrybuty wolności – nazwijmy je postępem i liberalizmem – i przywłaszczył je sobie, unicestwił je, zmieniając ich naturę. Dziś wolność seksualna dla większości jest normą, obowiązkiem, społecznym przymusem, przedmiotem społecznego niepokoju, od którego zależy, jak jest postrzegana jakość życia współczesnego konsumenta. Można wręcz powiedzieć, że ta rzekoma liberalizacja, będąca jednym z produktów społeczeństwa konsumpcyjnego, wytworzyła sytuację prawdopodobnie równie szkodliwą, a może nawet bardziej destrukcyjną niż dawny świat ograniczeń i biedy”.

Całą tę wypowiedź można by skomentować następująco: największą zbrodnią kontestujących studentów była próba przekroczenia ludzkiego losu. A jeśli próba przekroczenia – to również brak poszanowania dla tego, kim człowiek jest, jaki jest jego los, natura i przeznaczenie. I ostatecznie właśnie na tym wykroczeniu wyrastają anty-ludzkie konstrukcje takie jak konsumpcjonizm czy faszyzm.

Istnieje tu swego rodzaju tragiczna pycha, hybris, która zawsze ściąga gniew bogów. Efekt jest więc znany, wielokrotnie opisany przez antycznych tragików. Chcąc wyzwolić się ze starego, bunt pokolenia `68 siłą rzeczy powróci do dawnych zniewoleń, tyle tylko, że jeszcze bardziej przewrotnych i brutalnych. Swoją drogą, blisko stąd do diagnozy Ericha Fromma, który w Ucieczce od wolności zapowiadał nadejście czasów, w których rzeczywisty faszyzm zacznie realizować się w namiętnym tropieniem wszędzie na zewnątrz najmniejszych przejawów faszyzmu.

Marksizm Pasoliniego raz za razem przenikały inspiracje egzystencjalizmem. Odbiorcy jego filmów, bodaj na czele z Medeą, narzuca się świadomość alienacji człowieka i obcość świata. Z tego korzenia wyrasta również samoświadomość Pasoliniego jako artysty i jednostki skonfliktowanej z masą. Stwarzało to również dogodną przestrzeń dla rozwoju namiętności religijnej.

Tajemnica

Pasolini, marksista i gorszyciel włoskiej cyganerii artystycznej, przez całe dorosłe życie kultywował poczucie Tajemnicy. Darzył ją głęboką estymą, nawet jeśli w ogólnym rozrachunku miałaby się wyczerpywać w granicach wyznaczonych przez materię; w obrębie danego jej czasu pomiędzy powstaniem i śmiercią.

Był pod tym względem zdecydowanie bliższy symbolistycznym poetom, takim jak Stéphane Mallarmé czy Saint-John Perse, a we Włoszech Dino Campana, aniżeli spadkobiercom rewolucji 1968 roku. Tym drugim zarzucał zresztą bunt mający wywalczyć prawo do pustej konsumpcji, podczas gdy prawdziwym proletariatem mieliby być – co zadziwiające – policjanci tłumiący studencką rewoltę.

Czy można być zresztą pewnym, że Tajemnica ta przynależy wyłącznie do materii, skoro tak łatwo gubi się tu język, jego kategorie i racjonalizacje? Wypowiedzi Pasoliniego na ten temat rzadko są spójne.

Dość wspomnieć, że swoją niewiarę określił Pasolini jako „Chrystusa bez światła” albo „ciemne światło”. To dość zastanawiające, bo chociaż sam reżyser nie powoływał się w tym miejscu na katolickich mistyków, to bardzo podobnym obrazem operował św. Jan od Krzyża, nazywając wiarę „ciemnym płomieniem”.

Pasolini wielokrotnie przyznawał, że to, co można by nazwać „inspiracją religijną”, żyło w nim właściwie od zawsze. Żyło – to znaczy: było żywotne, pulsowało, przemawiało i nigdy nie milkło. Było tak, jak mówi włoski artysta, „zarówno w życiu prywatnym, jak i w karierze pisarskiej”. Namiętność religijna, a mówiąc dokładniej – ewangeliczna i chrześcijańska, była więc w Pasolinim czymś wszechogarniającym. Ten element z biegiem lat „stopniowo się rozwijał” w tej duszy świadomie ateistycznej i marksistowskiej.

A może Pasolini wcale nie był pod tym względem jednostką wyjątkową? I jeśli w czymś się wyróżniał, to w humanistycznej szczerości względem innych i samego siebie. Wynikałoby z tego, że św. Augustyn miał rację, a każdy z nas, niezależnie od przyjętych poglądów na świat, ma w sobie „niespokojne serce”, które zazna ukojenia dopiero wtedy, gdy „spocznie w Bogu”. Zasadniczą kwestią jest natomiast to, czy dopuści się do głosu ten niepokój, i czy otoczy się je pełną szacunku „bojaźnią i drżeniem”.

Publikacja nie została sfinansowana ze środków grantu któregokolwiek ministerstwa w ramach jakiegokolwiek konkursu. Powstała dzięki Darczyńcom Klubu Jagiellońskiego, którym jesteśmy wdzięczni za możliwość działania.

Dlatego dzielimy się tym dziełem otwarcie. Ten utwór (z wyłączeniem grafik) jest udostępniony na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa 4.0 Międzynarodowe. Zachęcamy do jego przedruku i wykorzystania. Prosimy jednak o podanie linku do naszej strony.