Średnie miasta i odporność klimatyczna. Mieszkańcy Bełchatowa, Chełma i Chrzanowa wobec miejskich planów adaptacji [RAPORT CAKJ]
Nowe badanie Klubu Jagiellońskiego przeprowadzone w Bełchatowie, Chełmie i Chrzanowie pokazuje, że polityka klimatyczna nie musi być kolejnym polem ideologicznego konfliktu. Nawet wyborcy prawicy, stereotypowo uznawani za jej przeciwników, w większości akceptują miejskie plany adaptacji do zmian klimatu i dobrze oceniają dotychczasowe działania samorządów. Mieszkańców interesują jednak przede wszystkim konkretne efekty: niższe rachunki, czystsze powietrze, więcej zieleni i bezpieczeństwo miejsc pracy. Nie chcą natomiast decyzji podejmowanych ponad ich głowami ani konsultacji organizowanych wyłącznie po to, by spełnić ustawowy obowiązek. Raport pokazuje, jak budować lokalną politykę klimatyczną, która zamiast dzielić mieszkańców, odpowiada na ich codzienne potrzeby i daje im realny wpływ na przyszłość miasta.
[PRZECZYTAJ RAPORT CAKJ PT. „ŚREDNIE MIASTA I ODPORNOŚĆ KLIMATYCZNA”]
- Miejski plan adaptacji do zmian klimatu (MPA) to dokument strategiczno-wdrożeniowy, w którym miasto ocenia swoją podatność na skutki zmian klimatu, takie jak upały, nawalne deszcze czy podtopienia. Następnie planuje działania, które mają ją zmniejszyć, wraz z harmonogramem, wskaźnikami i planem finansowym. Do niedawna był dobrowolny (w latach 2017-2019 w ramach projektu 44MPA przyjęły go największe miasta) i często służył raczej jako „podkładka” pod środki unijne. Nowelizacja Prawa ochrony środowiska z 27 listopada 2024 r. nałożyła obowiązek przyjęcia MPA na wszystkie miasta liczące co najmniej 20 tys. mieszkańców. To 209 miast, w tym 164 miasta średnie (20-100 tys. mieszkańców), które mają na to czas do początku stycznia 2028 r.
2. Wraz z MPA w polskich miastach rodzi się nowa polityka publiczna: lokalna polityka klimatyczna. Plan przyjmuje rada miasta na sześć lat, a co dwa lata powstaje sprawozdanie z monitoringu, które trafia do rady i do Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego (IOŚ-PIB), mogącego zgłosić wiążące uwagi.
Ustalenia planu muszą się znaleźć w strategii rozwoju gminy, planie ogólnym, planach miejscowych i raporcie o stanie gminy. Każda inwestycja ma przejść analizę podatności na zmiany klimatu. Dla większości miast średnich to zadanie zupełnie nowe, do którego nie mają ani doświadczenia, ani wyspecjalizowanej kadry, ani procedur.
3. Polityka ta w kolejnych dekadach będzie pochłaniać coraz więcej pieniędzy i wymagać od mieszkańców zmiany ich przyzwyczajeń. Dlatego nie utrzyma się bez ich zrozumienia i akceptacji. Tymczasem według badania Klubu Jagiellońskiego wśród urzędników odpowiedzialnych za MPA w miastach 20-100 tys. mieszkańców aż 62% z nich oceniło zainteresowanie mieszkańców adaptacją jako małe lub bardzo małe, a tylko 6% jako duże. Zarazem 78% chciało szerszego udziału obywateli.
4. W praktyce perspektywa włączenia mieszkańców i uspołecznienia, wymagana przez ustawę i specjalny podręcznik Instytutu Ochrony Środowiska, ginie przy realizacji umowy z firmą, która pisze plan na zlecenie miasta. Konsultacje często nie są realnym źródłem wiedzy ani opinii. Przybierają najmniej kłopotliwą formę, wystarczającą jedynie do spełnienia wymogu z ustawy. Problem jest szczególnie ważny w miastach średnich, gdzie w rozmaitych badaniach na przestrzeni lat obserwowano sceptycyzm wobec zmian klimatycznych oraz poczucie deficytu wpływu na sprawy lokalne.
5. Szczególnie uważnie przyglądaliśmy się w realizacji projektu wyborcom prawicy, stereotypowo uznawanym za „sceptyków”, a nawet „negacjonistów” polityki klimatycznej. Dane CBOS z listopada 2025 r. pokazują, że sceptycyzm jest na prawicy większy, ale różnice są mniejsze, niż sugerują spory w mediach społecznościowych. Zmiany klimatu za jedno z największych zagrożeń dla cywilizacji uznaje 8% osób o poglądach prawicowych wobec 17% ogółu, a za zagrożenie mało istotne 26% wobec 16%. Dominujący pogląd, że zmiany klimatu to „pewne zagrożenie, ale jest to jedno z wielu niebezpiecznych zjawisk”, podziela jednak 47% prawicy i 51% ogółu.
6. Inicjując projekt założyliśmy, że lokalny, adaptacyjny wymiar problemu sprzyja podejściu bardziej pragmatycznemu niż ideologicznemu, a polityka, która ma mieć realną legitymację, musi zabiegać właśnie o najbardziej nieufnych. Średnie miasta uchodzą przy tym w publicystyce za polskie „swing states”. Wyniki przeprowadzonych dla potrzeb projektu badań ilościowych i jakościowych w istotnym stopniu potwierdziły te założenia.
7. Projekt realizowany od grudnia 2025 do października 2026 r. we współpracy z Fundacją Polska z Natury objął reprezentatywne badanie ankietowe 1504 dorosłych mieszkańców Bełchatowa, Chełma i Chrzanowa (marzec 2026 r.), sześć zogniskowanych wywiadów grupowych z osobami o różnym stosunku do polityki klimatycznej, wywiady z urzędnikami oraz warsztaty metodą design sprint w każdym z miast.
8. Wybraliśmy relatywnie duże miasta średnie z Polski wschodniej i południowej o różnym profilu politycznym. Chełm to największe miasto z prezydentem kojarzonym z PiS, Bełchatów jedyne z włodarzem związanym z Konfederacją, a burmistrz Chrzanowa był wcześniej związany z PO i Polską 2050. W drugiej turze wyborów prezydenckich w 2025 r. Karol Nawrocki wygrał w Chełmie (53,9%) i Bełchatowie (62,5%), a Rafał Trzaskowski w Chrzanowie (56,4%).
Najciekawsze wyniki badań w Bełchatowie, Chełmie i Chrzanowie
9. We wszystkich trzech przebadanych miastach skutki zmian klimatu i środowiska mierzy się przede wszystkim portfelem. Wzrost kosztów mieszkania i opłat za media to najsilniej odczuwany skutek w Chełmie (42,6%) i Bełchatowie (35,4%), a w Chrzanowie odczuwa go 52,2% mieszkańców.
W rozmowach grupowych częściej niż samego klimatu obawiano się kosztów polityki klimatycznej: „Klimat jest ważny, ale rachunki są tym, co ludzie widzą od razu” (Bełchatów). W Chełmie mówiono o piecach gazowych, które „ileś lat temu były ekologiczne, już są nieekologiczne”, i o strefach czystego powietrza, które uderzą w biedniejszych właścicieli starych aut. Sukces polityki klimatycznej mieszkańcy mierzą więc niższymi rachunkami, czystszym powietrzem i nowymi miejscami pracy.
10. Zagrożenia środowiskowe mieszkańcy dostrzegają przede wszystkim w tym, co widzą na co dzień. Globalny wymiar zmian klimatu jest dla nich odległy, a część uważa go za wyolbrzymiony. Wspólnym mianownikiem jest „betonoza” centrów: wybrukowany plac w Chełmie („teraz praktycznie tam jest zero zieleni”) i rynek w Chrzanowie („w lecie praktycznie nie da się tam wytrzymać”).
W Chełmie krytykę betonu podzielali zgodnie sceptycy, umiarkowani i zwolennicy polityki klimatycznej. Stąd bardzo wysokie poparcie dla twardych inwestycji: zazielenianie i ograniczanie powierzchni zabetonowanych uważa za potrzebne 79,3% mieszkańców Chełma, 77,8% Bełchatowa i 88,6% Chrzanowa. Adaptację jako szansę na modernizację miasta postrzega 44-59% badanych, a żadnych korzyści nie widzi w niej 1-3%.
11. Proekologiczne nawyki zmieniły przede wszystkim przepisy. Najwięcej osób deklaruje zmianę w postępowaniu z odpadami (w Chrzanowie 56,2%, w Chełmie 38,3%), gdzie segregację i system kaucyjny wymusiło prawo, a w Bełchatowie w korzystaniu z energii i ogrzewania (30,8%). Najmniej zmieniły się sposób przemieszczania się i zakupy, zależne tylko od samodyscypliny. Edukacja ekologiczna i akcje informacyjne to w każdym mieście najsłabiej oceniany obszar działań samorządu (dobre oceny: 45,7% w Chełmie, 28,5% w Bełchatowie, 31,9% w Chrzanowie), przy bardzo wielu odpowiedziach neutralnych. Sugeruje to, że komunikaty miasta po prostu do ludzi nie docierają. Mieszkańcy chcą prostych przekazów, „bez moralizowania”, w wielu kanałach naraz, z ulotkami i spotkaniami dla seniorów.
12. Mieszkańcy niemal jednogłośnie chcą, by miasto włączało ich w prace nad MPA (sprzeciw: od 0,4% w Chrzanowie do 3,4% w Chełmie), i to na wszystkich etapach, od diagnozy po wdrażanie. Osobiście gotowych do zaangażowania jest jednak tylko 32% mieszkańców Chełma i 30,7% Bełchatowa; większość gotowych jest jedynie w Chrzanowie (51,1%). Badani tłumaczą to brakiem czasu, brakiem informacji („nie wiem, w jaki sposób się dostać do tych paneli”) i przekonaniem, że pojedynczy głos niewiele znaczy.
Mieszkaniec Chełma nazwał swój głos na lokalną inwestycję „kamyczkiem do ogródka wrzuconym”, a przedsiębiorca z Bełchatowa uznał, że strategiczne decyzje „i tak zapadają po prostu wyżej”. Najchętniej wybierane są formy, które nie zabierają wiele czasu, np. zgłaszanie uwag online.
13. W Chełmie żaden uczestnik wywiadów grupowych nie potrafił wskazać ani jednej lokalnej organizacji zajmującej się ekologią („Nie, nie słyszałam. Ale chciałabym usłyszeć”). Organizacje społeczne i aktywistów za wiarygodne źródło wiedzy o klimacie uznaje 1,6% mieszkańców, media lokalne 4,4%, a naukowców i ekspertów 52,4%.
Autorytet eksperta nie jest jednak bezwarunkowy: sceptycy zarzucają naukowcom teoretyzowanie, a urzędnikom sztywne trzymanie się przepisów („żadna z tych osób nie jest dla mnie ekspertem”). Część badanych szuka raczej „mentora” łączącego wiedzę z praktyką, a nawet kogoś z doświadczeniem inwestora, kto działa w samorządzie. Jako naturalnych partnerów miasta wskazywano też lokalnych przedsiębiorców, np. cementownię organizującą pikniki ekologiczne.
14. Młodzi mieszkańcy Chełma najbardziej optymistycznie patrzą na przyszłość miasta (36% spodziewa się poprawy, 5% pogorszenia), ale ten optymizm ma niewiele wspólnego z klimatem. Prawie co trzeci z nich (31% w grupie 18-29 lat, przy 12% ogółu) uważa, że indywidualne działania niewiele zmieniają, a poparcie dla finansowania MPA jest wśród młodych najniższe (51%, przy 74% wśród seniorów). W rozmowach przyszłość Chełma wiązano najpierw z odpływem młodych i brakiem pracy, a dopiero potem z „betonozą”: „co z tego, że […] będzie zielono, jeżeli ja tutaj nie znajdę pracy po tym, co chciałabym studiować” (kobieta, 19 lat). Młodych do adaptacji przekonuje jej związek z gospodarką: szansę na nowoczesne firmy widzi w niej 24% najmłodszych i tylko 5% seniorów.
15. W Bełchatowie o klimacie myśli się przez pryzmat kopalni i elektrowni. Odejście od węgla mieszkańcy uznają za nieuniknione, ale boją się transformacji bez planu gospodarczego, bo Bełchatów „przez lata był miastem, gdzie ludzie mieli pracę i takie poczucie bezpieczeństwa”. Warunkiem akceptacji jest ochrona miejsc pracy, tania energia i rozłożenie zmian w czasie, bo na gwałtowną zmianę „miasta nie stać”. Krytykę budzą „ładne hasła”, za którymi nie idą harmonogramy, a spór bywa nazywany wprost: „gospodarka kontra ideologia klimatyczna”. To tu priorytet dla polityki klimatycznej (47,7%) i poparcie dla finansowania MPA (52,3%) są najniższe spośród trzech miast. Plan adaptacji trzeba w Bełchatowie pokazywać jako część planu nowej gospodarki miasta, a nie kolejny zestaw ograniczeń.
16. Bełchatów ma największy rozdźwięk między poparciem dla partycypacji a gotowością do niej: ponad połowa mieszkańców (51,3%) nie jest gotowa się angażować. Ci, którzy chcą działać, wybierają jednak formy najbardziej wymagające, czyli warsztaty i grupy robocze przy urzędzie (32,7%) oraz konsultacje (28,6%), podczas gdy w Chełmie i Chrzanowie wygrywają uwagi zgłaszane online. Najmniej interesuje ich zgłaszanie własnych projektów, np. do budżetu obywatelskiego, co wiążemy z utrwalonym w mieście poczuciem braku wpływu. Mieszkańcy chętnie widzieliby za to radę mieszkańców lub ekspertów (28,9%) albo okrągły stół, przy którym zasiądą „i mieszkańcy, i naukowcy, i właśnie firmy, szkoły”.
17. Chrzanów jest najbardziej „proklimatycznym” z badanych miast. Aż 80,2% mieszkańców uważa, że działania wobec skutków zmian klimatu powinny mieć priorytet przed innymi zadaniami (w Chełmie 54,3%, w Bełchatowie 47,7%), 77,3% popiera finansowanie MPA, a ograniczenie ruchu samochodowego w centrum popiera 62,3%, wobec 43,3% w Chełmie. To tu najsilniej odczuwa się pogorszenie jakości powietrza (60,2%, najwyższy wynik w całym badaniu) i tylko tu nawyki zmieniają się także tam, gdzie nie wymusza tego prawo, np. w gospodarowaniu wodą (39,2%). Nawet sceptycy nie kwestionują sensu polityki klimatycznej, spierają się tylko o kolejność: „bez rozwoju nie ma podatków, a bez podatków nie ma pieniędzy na ochronę środowiska”.
18. Jednocześnie Chrzanów patrzy w przyszłość najczarniej. Pogorszenia życia w mieście w ciągu dekady spodziewa się 44,4% mieszkańców (wśród seniorów 54%, wśród kobiet ok. 50%), podczas gdy w Chełmie i Bełchatowie przeważa oczekiwanie stabilizacji. Lęki są bardzo konkretne: upał na rynku i Placu Tysiąclecia, dziki w mieście po tym, jak obwodnica przecięła las, i obawa, że Chrzanów „prędzej czy później” wchłonięty zostanie przez Kraków albo Katowice. Działania miasta najlepiej streszcza formuła „coś się dzieje, ale za wolno i bez wizji”; krytykowano np. sezonowe kwietniki na rynku zamiast trwałego odbetonowania. Mieszkańcy apelują też, by sięgać po środki unijne, póki są dostępne, bo „to jest ostatni moment”.
Perspektywa osób o poglądach prawicowych
19. Osoby deklarujące poglądy prawicowe, konserwatywne lub narodowe stanowiły 463 z 1504 badanych. Są wyraźnie starsze od ogółu (47% ma 65 lat lub więcej wobec 30% w całej próbie, 52% to emeryci) i skromniej żyją: 56% mówi, że na co dzień pieniędzy starcza, ale na większe wydatki już nie (44% ogółu), a odłożyć coś może tylko 30% (43% ogółu). To przekłada się na patrzenie na klimat przez portfel. Wzrost kosztów mieszkania i opłat odczuwa silnie 49% prawicowców (43% ogółu), pogorszenia sytuacji finansowej rodziny obawia się 67% (58% ogółu, 47% lewicy, 43% liberałów), a jako skuteczne działanie indywidualne częściej niż inni wskazują oszczędzanie prądu (31% wobec 27%).
20. Mimo to właśnie prawica najlepiej ocenia dotychczasowe działania miast wobec zmian klimatu i środowiska, i to w każdej badanej kategorii. Inwestycje w zeroemisyjny transport publiczny dobrze ocenia 57% prawicowców wobec 50% ogółu i 30% lewicy, rozwój OZE i efektywności energetycznej 56% wobec 46%, zieleń miejską i źródła wody 69% wobec 61%, a nawet edukację ekologiczną 41% wobec 35%. Przewaga utrzymuje się we wszystkich trzech miastach, także w Chrzanowie, którym rządzi burmistrz o centrowym rodowodzie, więc nie wynika tylko z sympatii do lokalnej władzy. Na szczeblu lokalnym nie widać zatem „ekologicznego backlashu”, który przypisuje się prawicy w polityce krajowej i globalnej.
21. Dobre oceny mogą częściowo wynikać z niższych oczekiwań. Priorytet dla działań klimatycznych przyznaje 53% prawicowców wobec 70% osób o poglądach lewicowych. Pogorszenia życia w mieście z powodu zmian klimatu spodziewa się 24% prawicy, 29% ogółu i 44% lewicy. Tylko 19% prawicowców przyznaje, że klimatyczne propozycje partii wpływają na ich decyzje wyborcze (28% ogółu), a 59% mówi wprost, że ta sprawa przy urnie się nie liczy (48% ogółu, 32% lewicy). Najniższy priorytet sprawom klimatu przypisują zresztą liberałowie.
22. Prawica akceptuje MPA podobnie jak inni: za tym, by miasta tworzyły i finansowały takie plany, opowiada się 62% jej przedstawicieli (65% ogółu, 55% liberałów), przeciw jest 14%. W tej grupie najrzadziej pada też odpowiedź, że nie wie się, czym jest MPA.
Problemem jest zaangażowanie. Gotowość do osobistego udziału w miejskich inicjatywach klimatycznych deklaruje tylko 25% prawicowców (38% ogółu, 46% lewicy), a brak gotowości aż 49%, czyli dwa razy więcej niż na lewicy (25%). Jeśli procesy partycypacyjne nie zostaną dopasowane do tej grupy, jej głos będzie w nich niedoreprezentowany, a wypracowane rozwiązania stracą część legitymacji.
23. Prawicowcy, którzy nie wykluczają zaangażowania, mają wyraźne preferencje. Najchętniej współpracowaliby z radami osiedli i dzielnic (32%, przy 27% ogółu i 17% lewicy). Częściej niż przeciętnie chcą zgłaszać problemy i awarie do urzędu (31% wobec 28%), brać udział w konsultacjach (28%) i zgłaszać własne projekty, np. do budżetu obywatelskiego (20% wobec 17%). W pracach nad MPA najbardziej zależy im na opiniowaniu gotowego projektu planu (45% wobec 41% ogółu). To też grupa, która najczęściej widzi zespół naukowców i ekspertów jako partnera miasta w monitoringu planu (52%). Mniej oczywiste jest to, że przedstawicieli wspólnot religijnych za wiarygodne źródło wiedzy o klimacie uważa na prawicy tylko 3%, a rodzinę i znajomych 9%.
24. Ograniczanie ruchu samochodowego w centrum budzi najwięcej sporów we wszystkich grupach, ale najsilniej sprzeciwiają się mu liberałowie (42%). Na prawicy sprzeciw wynosi 29%, przy 26% ogółu, a za potrzebne uważa je 46% prawicowców, tyle samo co na lewicy, i tylko 35% liberałów. Prawica częściej niż inni deklaruje, że zmiany środowiskowe skłoniły ją do zmiany sposobu przemieszczania się (17% wobec 8% na lewicy), najlepiej ocenia miejskie inwestycje w zeroemisyjną komunikację (57%) i w 76% popiera rozwój transportu publicznego.
Wnioski i rekomendacje
25. Pierwsza z przedstawionych w raporcie rekomendacji dla miast to tworzenie lokalnych jury obywatelskich odpowiedzialnych za decyzje ws. metod realizacji MPA. W naszej propozycji to stałe gremium 12-15 losowo wybranych mieszkańców z dwuletnią kadencją, które ocenia sporne decyzje przy realizacji MPA, np. wybór wariantu inwestycji czy zmiany w organizacji ruchu. Eksperci przedstawiają kilka wariantów porównanych według tych samych kryteriów (koszt, skuteczność, niepewność, kto zyska, a kto zapłaci), jury wydaje rekomendację, a władze w określonym terminie, np. 30 dni, publicznie wyjaśniają, co z niej przyjmują, a co odrzucają. Ambitniejsze miasta mogą z góry zobowiązać się do wdrożenia rekomendacji przyjętych większością np. 80% głosów.
To odpowiedź na wyniki badań ilościowych i jakościowych przeprowadzonych w ramach projektu: mieszkańcy ufają ekspertom w diagnozie, ale nie chcą, by eksperci decydowali za nich o kosztach i codziennej wygodzie. Losowanie zamiast otwartego naboru chroni jury przed zdominowaniem przez osoby najbardziej krytyczne wobec władz.
26. Druga rekomendacja to senioralny i młodzieżowy budżet adaptacyjny: dwa coroczne głosowania, w których osoby od 60. roku życia i młodzież w wieku 13-19 lat ustalają kolejność realizacji pięciu działań, które miasto i tak sfinansuje w danym roku w ramach MPA, więc nie trzeba nowych pieniędzy ani dzielenia budżetu obywatelskiego. Seniorzy wybierają np. zacienienie, dostęp do wody pitnej czy zazielenienie przystanków, głosując w przychodniach, na działkach, w parafiach i klubach seniora. Młodzież głosuje w szkołach i przez internet, głównie nad działaniami edukacyjnymi i małymi projektami przy szkołach, które może współrealizować. Seniorzy rzadko bywają na konsultacjach, mimo że mieszkańcy uznają ich za najbardziej narażonych na skutki zmian klimatu (ok. 70%). Młodzież jest co do zasady poza formalnymi procesami decyzyjnymi, a jej odpływ to jeden z największych lęków miast średnich.
27. Trzecia propozycja łączy sieć liderów z corocznym monitoringiem planu. Liderami, ze statusem nadanym zarządzeniem prezydenta lub burmistrza, powinny być np. osoby z rad osiedli, OSP, środowisk seniorów i młodzieży oraz uczestnicy jury i budżetów. Wedle pomysłu po krótkim szkoleniu zgłaszają oni obserwacje z okolicy (przegrzewające się miejsca, zalewane ulice, stan nowych nasadzeń) i mogą przekazywać władzom także krytyczne głosy.
Diagnozę co roku aktualizują tematyczne nabory zgłoszeń: latem o upałach, po burzach o podtopieniach, w sezonie grzewczym o powietrzu, a cykl zamyka publiczny przegląd realizacji. To odpowiedź na niewidoczność MPA: mieszkańcy nie kwestionują celów planu, wątpią natomiast, czy zostanie wykonany. „Jeżeli gmina w ciągu roku zlikwidowała 500 kopciuchów, to niech z roku na rok podają” – mówił uczestnik badania z Chrzanowa.
28. Dodatkowo na poziomie ustawowym postulujemy obowiązkowe uspołecznienie monitoringu MPA. Dziś sprawozdanie z realizacji planu, przygotowywane co dwa lata, płynie tylko „w górę”: od urzędu miasta do IOŚ-PIB i ministerstwa. Państwowe organy sprawdzą zgodność z wytycznymi, ale nie odpowiedzą na pytanie, czy plan służy mieszkańcom. Tymczasem od 30% (Chrzanów) do 42% (Chełm) badanych chce być włączanych właśnie na etapie wdrażania. Każde sprawozdanie powinno więc przechodzić konsultacje społeczne, co w sześcioletnim cyklu planu daje dwie dodatkowe okazje do rozmowy z mieszkańcami. Zanim zmieni się ustawa, minister właściwy ds. klimatu mógłby zobowiązać miasta do takich konsultacji rozporządzeniem..
29. Drugi postulat systemowy to jawność danych. Plany, sprawozdania i wskaźniki MPA ze wszystkich miast powinny być dostępne w jednym miejscu, porównywalne i w formacie nadającym się do przetwarzania maszynowego, także przez narzędzia sztucznej inteligencji. Nie wymaga to budowy nowej infrastruktury, bo bazę danych o MPA prowadzi już IOŚ-PIB. Wystarczy ją otworzyć i połączyć z prostym narzędziem, przez które mieszkańcy mogliby wysyłać uwagi i postulaty bezpośrednio do swojego urzędu miasta.
30. Z perspektywy mieszkańców o profilu prawicowym najważniejsze są koszty. Skoro patrzą oni na politykę klimatyczną przez pryzmat sytuacji finansowej rodziny, to potrzebują pewności, że działania adaptacyjne nie pogorszą ich sytuacji finansowej, także w ich własnym odczuciu. Koszty ponoszone przez gospodarstwa domowe nie mogą być tematem tabu, tylko przedmiotem uczciwej rozmowy: miasto powinno je wiarygodnie pokazywać i tam, gdzie to możliwe, łagodzić.
Sprzyja temu fakt, że 40% prawicowców uważa osoby o niższych dochodach za szczególnie narażone na skutki zmian klimatu, co pozwala przypuszczać, że rozwiązania osłonowe nie spotkają się w tej grupie z krytyką.
31. Samorządy nie muszą się bać, że szeroka informacja o polityce klimatycznej zrazi wyborców prawicy, bo to oni najlepiej oceniają dotychczasowe działania miast. Trudność polega na wciągnięciu ich do udziału. Dlatego w procesach partycypacyjnych warto „doważyć” formy, które ta grupa ceni: współpracę z radami osiedli i radnymi dzielnic, prostą ścieżkę zgłaszania problemów, mechanizmy w rodzaju budżetu obywatelskiego i opiniowanie gotowego projektu planu. Ekspertów i naukowców należy wykorzystywać jako źródło wiedzy, której mieszkańcom brakuje, ale niekoniecznie jako autorów decyzji.
32. Uspołecznienie MPA ma też efekt uboczny: wzmacnia odporność miast, czyli zdolność do przyjęcia wstrząsu bez utraty podstawowych funkcji. Budżety adaptacyjne kierują pieniądze tam, gdzie wrażliwość na upały i ulewy jest największa, a punkty głosowania w przychodniach, na działkach i w parafiach zbliżają urząd do starszych, często samotnych mieszkańców. To ważne, bo w kryzysie najbardziej zagrożeni są ludzie odizolowani: podczas fali upałów w Chicago w 1995 r. śmiertelność seniorów zależała w dużej mierze od infrastruktury społecznej dzielnicy, a nie tylko od temperatury. Sieć liderów wie z kolei to, czego miasto nie mapuje: kto mieszka sam, które miejsce zalewa woda, gdzie można się schronić. W kryzysie może przyspieszyć obieg informacji między sąsiadami i pomóc zamienić biblioteki, szkoły czy domy kultury w punkty schronienia.
33. Widzimy tu jednak dwa ryzyka. Pierwsze to sekurytyzacja debaty: rozmowa o adaptacji powinna pozostać rozmową o jakości życia i sąsiedztwie, a logika ochrony ludności nie może wypychać z budżetów zieleni i retencji na rzecz samego sprzętu i procedur kryzysowych.
Drugie to przerzucanie problematyki odporności z państwa na samorząd. Ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej z 5 grudnia 2024 r. każe gminom m.in. zapewnić wodę, żywność i pomoc przez co najmniej trzy dni zagrożenia, ale finansowanie tych zadań opiera się głównie na dotacjach celowych zależnych od decyzji centralnych.
Zgodnie z zasadą pomocniczości samorząd, najbliższy mieszkańcom, najwięcej może dać odporności państwa, budując na co dzień sieci społeczne i zaufanie. Oczekiwania wobec miast w zakresie odporności powinny skoncentrować się właśnie na tym wymiarze.
[PRZECZYTAJ RAPORT CAKJ PT. „ŚREDNIE MIASTA I ODPORNOŚĆ KLIMATYCZNA”]
Raport powstał w ramach projektu realizowanego we współpracy z Fundacją Polska z Natury.

dr Michał Dulak
Piotr Trudnowski
Sebastian A. Wijas