Prawica jest bardziej tolerancyjna dla innych poglądów? Zaskakujące badania
Popularne w ostatnim czasie badania pokazują znacznie większy rozkład poglądów politycznych u osób identyfikujących się jako zwolennicy prawicy, wobec niemal całkowitej unifikacji opinii wśród wyborców lewicy. W jaki sposób wpływa to na nasze debaty o polityce?
Przeglądając przy kawie kolejne posty na Facebooku zauważasz, że twój znajomy, którego poglądów politycznych jak dotąd nie znałeś, polubił wpis lewicowej posłanki, ogłaszający zwycięskie głosowanie w sprawie projektu ustawy dekryminalizującej aborcję. Czy ta jedna informacja wystarczy, aby zakwalifikować go jako liberała lub lewicowca?
Odwróćmy sytuację – w czasie spotkania przy rodzinnym stole, niedługo po listopadowych odwiedzinach na pobliskim cmentarzu, ciocia uznawana przez bliskich za stereotypową miłośniczkę Telewizji Trwam, przy okazji rozmowy o cenach energii wspomina, że w zasadzie popiera zamknięcie kopalń węgla kamiennego, a polityka „tej całej Unii” wydaje się jednak rozsądniejsza niż posunięcia Trumpa. Czy pozwoli to na przypuszczenia, że w najbliższych wyborach ciocia nie zagłosuje już na prawicę?
Takie pytania to nie tylko potencjalnie interesujące intelektualne eksperymenty, ale także dość powszechne sytuacje z życia codziennego. A wydawane w nich osądy, zarówno podczas rzeczywistych rozmów, jak i przede wszystkim w przestrzeni cyfrowej, podświadomie kształtują nasze wzajemne interakcje, szczególnie dotyczące najbardziej kontrowersyjnych tematów.
Prawica jest pluralistyczna
Zbadania tej kwestii podjęli się jakiś czas temu na łamach British Journal of Social Psychology naukowcy z Uniwersytetu Limerick. Jednym z wyników ich badań jest popularna ostatnio w internecie grafika ilustrująca znacznie większy rozkład poglądów politycznych u osób identyfikujących się jako zwolennicy prawicy, wobec niemal całkowitej unifikacji opinii wśród wyborców lewicy.

„Nie ma prawicy. Jest tylko »nie-lewica«. Bycie na prawicy znaczy dziś tyle co bycie protestantem w XVI w. Nikt się z nikim w niczym nie zgadza, ale wiedzą, że nie są katolikami” – tak skomentował to jeden z użytkowników X, a jego wpis trafił do polskiej części internetowej debaty, za sprawą profilu Wojna Idei.
To jednak tylko jeden z wniosków końcowych, a żeby zweryfikować tak postawioną tezę, warto przyjrzeć się całości przedstawionej analizy. Problemem badawczym, na który miała ona przynieść odpowiedź, był wzajemny stosunek poglądów wygłaszanych przez uczestników grupy badawczej do ich partyjnej i społecznej autoidentyfikacji.
Respondenci mieli za zadanie odpowiedzieć, na ile zgadzają się z przedstawionymi im ośmioma postulatami, których zakres obejmował tematy uznane przez badaczy za najistotniejsze i najbardziej polaryzujące amerykańską opinię publiczną (m.in. zakaz aborcji, prawo do posiadania broni, stosunki rasowe czy małżeństwa jednopłciowe).
Kolejnym krokiem była ocena fikcyjnych postaci prezentujących tylko jedno, wyraziste stanowisko (np. „Wszyscy nielegalni imigranci powinni być deportowani z kraju”), polegająca na przypisaniu im tożsamości ideowej. Na podstawie tylko tej jednej informacji na temat poglądów potencjalnego współobywatela należało zakwalifikować go jako Demokratę, Republikanina lub Niezdecydowanego.
W stronę republikańskiej skrajności
Wyniki okazały się na wielu poziomach bardzo interesujące. Przede wszystkim potwierdziły one zaskakująco wysoką skuteczność w przypisywaniu partyjnej przynależności na podstawie pojedynczych opinii na wskazane tematy. Co więcej, jak opisują autorzy badania, „Demokraci przyjmują bardziej radykalne poglądy”, podczas gdy Republikanie przejawiają szersze spektrum przekonań, często bliskich także niektórym bardziej liberalnym wyborcom.
Zdaniem badaczy skłania to do dwóch interpretacji – optymistyczna podpowiada, że poglądy akceptowalne dla konserwatywnej części społeczeństwa „wahają się od umiarkowanej zgody do skrajnego sprzeciwu, co stwarza potencjalną przestrzeń do negocjacji politycznych”. Bardziej negatywna z kolei przestrzega, że brak równomiernego rozłożenia neutralnych stanowisk po obu stronach debaty będzie skutkować stopniowym przeciąganiem ich w stronę „republikańskiej skrajności”.
Takie są skutki dokonywania identyfikacji ideologicznej swoich rozmówców na podstawie zaledwie jednej wypowiedzi, w warunkach coraz bardziej polaryzującej się polityki. Badacze stawiają zresztą tezę, że tak daleko idący radykalizm przekonań zwolenników Partii Demokratycznej jest reakcją na prezydenturę Donalda Trumpa i prezentowany przez niego styl narracji.
To, co sam Prezydent USA niejednokrotnie wyśmiewał jako „syndrom TDS” (Trump derangement syndrome), na który cierpieć mają jego najostrzejsi krytycy, miałoby w ten sposób stać się głównym mechanizmem definiowania własnej ideologicznej tożsamości przez mniej więcej połowę amerykańskich wyborców.
Reakcję na taki stan rzeczy widać bardzo wyraźnie w debacie publicznej towarzyszącej zaplanowanym na 3 listopada tzw. midterms, a więc wyborom do Izby Reprezentantów i części Senatu odbywającym się w połowie prezydenckiej kadencji.
Narracyjny sukces – czy przełoży się on na wyborcze zwycięstwo wciąż pozostaje niewiadomą – takich demokratycznych kandydatów jak James Tallarico czy Jon Ossoff, reprezentujących umiarkowane skrzydło swojej partii, w kampanii wyborczej skupiających się przede wszystkim na kosztach życia i błędach administracji Trumpa, być może pozwoli na zwycięstwa w tak tradycyjnie konserwatywnych stanach jak Georgia i Teksas.
Walka o zdrowy rozsądek
Czy powyższe obserwacje mogą służyć do oceny sytuacji na polskiej scenie politycznej? Co więcej, czy na tej podstawie szeroko pojęta prawica może się uznać za bardziej pluralistyczną? A może rzeczywiście „nie ma prawicy, jest tylko »nie-lewica«” i to na lewo od centrum znajdziemy więcej ludzi naprawdę ideowych?
Z pewnością wyników opisanych badań nie można w całości przełożyć na polską rzeczywistość. Inny jest bowiem zestaw najbardziej polaryzujących społeczeństwo tematów i związana z nimi tradycja polityczna. Dobrym przykładem jest tu prawo do posiadania broni – choć cały czas bardzo aktywne są środowiska, które uczyniły z tego swój główny postulat, to są one zdecydowanie mniejszościowe, a nie ma też nad Wisłą organizacji porównywalnej do NRA (National Rifle Association) pod względem siły finansowych wpływów i politycznych powiązań.
Z drugiej strony, w takim właśnie kierunku zmierza debata choćby w kwestii aborcji. Już 3 lata temu w czasie kampanii wyborczej Donald Tusk zapowiadał, że na listach deklaratywnie centrowej przecież Koalicji Obywatelskiej nie znajdzie się nikt, kto nie popiera umożliwienia jej przeprowadzania do 12. tygodnia ciąży. Tym bardziej nie budzi to żadnej wątpliwości wśród działaczy i wyborców obu głównych partii lewicowych.
Gdy jednak spojrzymy na sondaże badające opinie zwolenników PSL, Konfederacji czy nawet PiS-u, okażą się one dużo bardziej zróżnicowane. Według niektórych opracowań nawet niemal połowa wyborców deklarujących prawicowe poglądy popiera rozszerzenie prawa do wykonywania aborcji w stosunku do obecnej sytuacji prawnej.
Czy to oznacza, że nominalnie konserwatywne stanowisko jest w tej sprawie otwarte na interpretacje? Nie, raczej działa tu wykluczająca logika, zgodnie z którą „jeśli tylko masz wątpliwości, to nie wspierasz (liberalnie rozumianych) praw kobiet” lub mechanizm autoidentyfikacji podpowiadający, że „jeśli nie mam całkowicie zdefiniowanych poglądów, to chyba nie pasuję do takiej lewicy”.
W niedawnej debacie na kanale TerazWP prof. Marcin Matczak i redaktor Marcin Giełzak, zastanawiając się „Czy Polska zawsze będzie prawicowa?”, weszli w bardzo ciekawy spór na temat decydujących mechanizmów współczesnej polityki – czy wybory wygrywa się obecnie podkreślając skrajności czy też deklarując postępowanie według zasad zdrowego rozsądku?
Opisane badania podpowiadają dwie konkluzje. Po pierwsze, w sytuacji dużej i wciąż rosnącej polaryzacji społeczeństwa osoby o poglądach skrajnych, a jak wynika z analizy – szczególnie lewicowych, są przekonane o zdroworozsądkowym charakterze swoich opinii, a utwierdza ich w tym silne poczucie tożsamości zamkniętego kręgu jednolitych postulatów.
To zaś powoduje, że osoby o nie do końca sprecyzowanym zestawie poglądów wpadają w polityczną próżnię. Nie chcą jednak zostać zakwalifikowane do grup postrzeganych jako skrajne, które wymagają jednoznacznych deklaracji i całkowitej ideologicznej zgodności. Być może więc kluczowa nie jest wcale walka o mityczne „pro-rozwojowe centrum”, a nieustanna walka o aktualną definicję „zdrowego rozsądku”. I właśnie dlatego od jakiegoś czasu częściej zwycięska okazuje się w niej prawica.
Publikacja nie została sfinansowana ze środków grantu któregokolwiek ministerstwa w ramach jakiegokolwiek konkursu. Powstała dzięki Darczyńcom Klubu Jagiellońskiego, którym jesteśmy wdzięczni za możliwość działania.
Dlatego dzielimy się tym dziełem otwarcie. Ten utwór (z wyłączeniem grafik) jest udostępniony na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa 4.0 Międzynarodowe. Zachęcamy do jego przedruku i wykorzystania. Prosimy jednak o podanie linku do naszej strony.
