Erotyka powściągliwości. Dlaczego wciąż wracamy do Jane Austen?
Żyjemy w czasach, w których wyznanie miłości wydaje się bardziej perwersyjne niż seks. Romantyczna tęsknota, cierpliwe czekanie na drugiego człowieka i gotowość, by odsłonić przed nim własne uczucia, stały się czymś tak wstydliwym, że bezpieczniej mówić o nich jedynie w żartach lub za zamkniętymi drzwiami. Być może właśnie dlatego wciąż wracamy do świata Jane Austen. W epoce, w której seks stał się łatwo dostępny, coraz bardziej pożądamy miłości, która wymaga czasu.
16 października do kin trafiła nowa ekranizacja Rozważnej i romantycznej w reżyserii Georgii Oakley. Z kolei za kilka miesięcy doczekamy się dziewiątej z kolei (w sumie dziesiątej, licząc Dumę i uprzedzenie i zombie) ekranizacji Dumy i uprzedzenia.
Od czasu wydania tych dwóch powieści Jane Austen (w latach 1811 i 1813) minęło ponad dwieście lat. Mimo to kolejni twórcy wciąż wracają do tych historii o miłości, dojrzewaniu uczuć oraz realiach XIX-wiecznych relacji społecznych.

Miłość na wyciągnięcie ręki
Anna Konieczyńska w magazynie „Harper’s Bazaar” pisze: „Eskapistyczne dramaty kostiumowe niespodziewanie wpisały się w potrzeby rozbudzone podczas pandemii COVID-19”. O jakich potrzebach mowa? W czasie izolacji i niepewności pocieszenie znaleźliśmy w światach odległych od naszej codzienności.
Do łask wróciły pałacowe wnętrza i suknie z epoki regencji, ale także romanse, w których spojrzenie potrafiło znaczyć więcej niż najbardziej bezpośrednia deklaracja. Popularność serialu Bridgertonowie i powracająca fascynacja ekranizacjami powieści Austen nie wydają się więc przypadkiem.
Pandemia przypomniała nam coś, oczywiście niebędącego żadnym odkryciem naszych czasów, co jednak w obliczu klimatu współczesności, nabiera posmaku z innego świata. Mowa tu o nieobecności, o tęsknocie, o przestrzeni pomiędzy nami, która uczucia nie unicestwia, lecz je potęguje.
W jednej z najbardziej poruszających, pomimo swojej prostoty, filmowej trylogii o miłości – trylogii Before, a konkretnie w jej pierwszej części Przed wschodem słońca bohaterka Céline mówi Jessiemu: „Wierzę, że jeśli istnieje jakiś rodzaj Boga, to nie istniałby w żadnym z nas. Nie we mnie czy w Tobie, ale w tej małej przestrzeni pomiędzy nami”.
Ta pozornie pusta przestrzeń jest miejscem, gdzie może spotkać się dwoje ludzi. Przestrzeń, którą należy wypełnić wzajemnym poznaniem, dbaniem o siebie i staraniem. Jest czymś, co może stać się rzeczywiście pomiędzy nami a miejscem świętym.
To w tej luce znajduję się magia, siła boska – jakkolwiek to nazwiemy. To właśnie ta odległość pomiędzy nami, w której objawia się – jak pisał Byung-Chul Han – wyjątkowość „Innego” jest sekretnym składnikiem uczucia, które jeszcze się rodzi.
Dziś sami na własne życzenie pozbawiamy się tej przestrzeni, którą mogłaby wypełnić tęsknota. Nie ma jej na bazarze relacji, jakim są aplikacje randkowe. Nawet jeśli deklaracja – jakże zobowiązująca – w postaci przesunięcia w lewo się dokona, już przeglądamy kolejne twarze, kolejne profile, które oceniamy, zastanawiając się, czy obdarzyć je tym samym zainteresowaniem.
Osoba, której jeszcze przed chwilą daliśmy „zielone światło” naszej aprobaty, znika z naszej pamięci, nie mówiąc już o tym, by w tej ekspresowo zapełnianej przestrzeni mogła pojawić się refleksja na temat tej osoby, czy też mogło zostać zbudowane pierwsze o niej wyobrażenie.
Skalę tego zjawiska opisywała dr Anna Gromada na łamach „Polityki Insight”. Choć około 70% młodych Polaków randkuje online, tylko 9% osób z pokolenia Z i millenialsów pozostających w trwałych związkach poznało partnera w ten sposób.
Zatem w logikę działania aplikacji randkowej wpisany jest paradoks. Użytkownik chce znaleźć kogoś, z kim będzie mógł zakończyć poszukiwania, podczas gdy platforma zarabia na jego aktywności, powrotach i gotowości do sprawdzania kolejnych możliwości. Tinder nie pozwala się zakochać, wręcz przeciwnie – podtrzymuje nas jedynie w stanie ciągłego rozglądania się.
Nie jest to oda do dawnych zalotów, które tak jak i dzisiaj nie były wolne od interesowności. Rzecz w tym, że intensywność, krzykliwość, cały ten chaotyczny jazgot, którego dostarczają nam media społecznościowe, urządzenia i promowane przez nie sposoby myślenia podsuwają nam przekonanie, że uczucie powinno być żarliwe, intensywne. Z drugiej zaś strony, mają być również wygodne, bezpieczne i możliwe do natychmiastowej oceny.
Ta potrzeba optymalizacji ducha miłości zabija wszystko, co wartościowe. Zarodek miłości nie ma prawa pojawić się i wzrastać, kiedy eliminujemy możliwość przypadku, oczekiwania, podejmowania ryzyka.
Usuwamy niepewność z naszego życia. Wszystkie nasze relacje zdają się w pełni kontrolowane: chcemy wiedzieć, dokąd zmierza relacja, zanim zdąży się rozpocząć; ustalić intencje, zanim pojawi się uczucie; zabezpieczyć się przed odrzuceniem, zanim odważymy się odsłonić.
Tę właśnie niepewność i jej nieodzowność potrafią tak pięknie uchwycić romanse kostiumowe. I być może właśnie dlatego wciąż chcemy je oglądać.
Pan Darcy nie napisze „hej, co tam?”
Jane Austen rozumiała coś, o czym współczesna kultura randkowania zdaje się niekiedy zapominać: nie ma nic bardziej pociągającego niż mężczyzna, który uświadamia sobie, że musi dorosnąć do kobiety, którą kocha. Ani kobieta, która nie ułatwia mu zadania, stawia warunki, pokazuje mu jego wady i pozwala mu wziąć odpowiedzialność za własne zachowanie.
Pan Darcy nie jest atrakcyjny przez wzgląd na imponującą posiadłość Pemberley czy ze względu na 10 tys. funtów rocznego dochodu. Jest bohaterem, który przechodzi przemianę. Darcy konfrontuje się z własną dumą, musi uznać, że społeczny status nie czyni go wcale z automatu lepszym człowiekiem, a przede wszystkim, że nie można oczekiwać miłości, nie szanując osoby, od której chce się ją otrzymać.
Darcy zaprasza Elizabeth Bennet do tańca, mimo iż ten rodzaj rozrywki wydaje się mu wstrętny. Mimo swojej pogardy dla jej rodziny pomaga im wyjść ze skandalu obyczajowego. Przechodzi w porannej mgle, brodząc przez zimne angielskie pola, tylko dlatego, że wie, iż panna Bennet ma w zwyczaju tam właśnie spacerować, chociaż sam tego nie rozumie ani nie lubi. Wszystko po to, by okazać swoje uczucie ukochanej. Wejść w zrozumienie, uczestnictwo w tym, co ją porusza.
Darcy zmaga się z odrzuceniem, ze słowami prawdy, które tną jak brzytwa. Jednak nie odpuszcza. Niepowodzenia ujawniające słabość charakteru bohatera nie zniechęcają go. Wręcz przeciwnie – wywołują w nim chęć zmiany dla niej.
Jest to istotny punkt. W wielu współczesnych opowieściach o związkach kobieta ma zaakceptować niedojrzałość mężczyzny, zrozumieć jego trudności, pomóc mu się otworzyć i poczekać, aż wreszcie będzie gotowy.
Akceptacja i cierpliwość stają się niemal obowiązkiem, a obniżanie własnych oczekiwań – dowodem bezwarunkowego uczucia. U Austen jest odwrotnie. Mężczyzna musi zrozumieć, że samo pragnienie kobiety nie daje mu do niej żadnych praw. Jeśli chce być z nią, powinien stać się kimś, komu ona może zaufać.
Romantyczny bohater nie musi być doskonały, lepiej wręcz, gdy nie jest.
Jego niedoskonałość pełni tu rolę dowodu miłości, dojrzałości i zdolności refleksji. Nie pociąga nas przecież wyłącznie powściągliwość pana Darcy’ego, lecz to, co się za nią kryje. Uczucie, które nie zostaje wykorzystane jako pretekst do egoizmu, lecz staje się powodem do zmiany.
Pan Darcy zatem jest antybohaterem współczesnego randkowania. Nie dlatego, że nie korzysta z aplikacji, nie wysyła nieprzyzwoitych wiadomości ani nie próbuje sprawdzić, ile może ugrać w relacji.
Jest nim dlatego, że nie traktuje miłości jak gry. Jego uczucie nie jest kolejną opcją, którą można porzucić na rzecz atrakcyjniejszej propozycji. W jego świecie druga osoba nie jest wymiennym elementem naszej prywatnej układanki.
To samo tyczy się ukochanych przez miliony kobiet na całym świecie bohaterów Rozważnej i romantycznej. Pułkownik Brandon nie traci zainteresowania Marianne, która na jego oczach oddaje się romantycznym uniesieniom ze zwodniczym Willoughbym. Próbuje ostrzec ją, jednocześnie pozwalając jej na podejmowanie suwerennych decyzji. On nie chce jej zagarnąć dla siebie, nie chce pokazać swojej zazdrości. Chce ją kochać. Jeśli to oznacza szczęście z innym, Brandon godzi się na to.
Natomiast Edward Ferrars – ukochany starszej z sióstr Elinor – wie, że honor jest dla niego najważniejszy. Ma świadomość, że rezygnując z honoru, by być blisko niej, nie zasługiwałby ani na szacunek, ani na miłość swojej ukochanej.
To ta szarmanckość, powściągliwość i oddanie szczęściu drugiej osoby sprawia, że kolejne pokolenia kobiet zakochują się w powieściowych mężczyznach. Tych, którzy przez pół książki/filmu potrafią milczeć, cierpieć i walczyć z samymi sobą, by ostatecznie wykonać jeden pełen desperacji i żarliwych uczuć gest, który odmienia wszystko.
W świecie, w którym deklaracje bywają tanie, a zaangażowanie traktuje się jak ryzyko utraty przewagi, konsekwentne uczucie okupione miesiącami czy latami starań nabiera wyjątkowej wartości.
Erotyka powściągliwości
W romansach kostiumowych wystarczy niekiedy muśnięcie dłoni, by wywołać napięcie, które współczesna produkcja próbowałaby rozładować długą sceną erotyczną. Wystarczy spojrzenie zatrzymane odrobinę za długo, które wyraża to, czego bohaterowie nie są w stanie wydobyć z siebie słowami. List otrzymany po wielu miesiącach niepewności. „Przeszywasz mi duszę. Jestem w połowie udręką, w połowie nadzieją” (Perswazje, 1817 r.).
Dlaczego tak niewiele potrafi znaczyć tak wiele? Być może dlatego, że pragnienie paradoksalnie wyrasta z braku obecności. Z tego, czego nie możemy jeszcze dotknąć, co pozostaje niepewne, co istnieje na razie tylko jako możliwość, o której śnimy na jawie.
To wyobraźnia i nadzieja wypełniają przestrzeń między spotkaniami, nadają znaczenie gestom i sprawiają, że powracamy do słów, które w chwili wypowiadania mogły wydawać się zupełnie zwyczajne. Tęsknota nie jest więc jedynie oczekiwaniem na spełnienie. Sama staje się doświadczeniem, które potrafi nas przemienić.
Nie chcę tu oczywiście idealizować cierpienia, choć dla silnej jednostki może być ono budujące, może umacniać jej ducha. Tęsknota potrafi być bolesna, a długotrwałe oczekiwanie na kogoś, kto nie odwzajemnia naszych uczuć, nie staje się szlachetne tylko dlatego, że przypomina literacki romans.
Jednakże obecnie zbyt często mylimy powściągliwość z emocjonalną niedostępnością, a brak zainteresowania – z atrakcyjną tajemnicą. Darcy nie jest ideałem dlatego, że Elizabeth musi się domyślać, czy mu na niej zależy. Jest nim dlatego, że ostatecznie potrafi wziąć odpowiedzialność za swoje uczucie.
Współczesna kultura randkowania wmawia nam, że każda emocja powinna natychmiast znaleźć ujście, każde pragnienie powinniśmy móc od razu spełnić, a relacje, jeśli są „szczere”, powinny być rozwijane w tempie wyznaczanym przez niecierpliwość. W tym sposobie myślenia spontaniczność jest autentyczna, a kontrola uczuć – podejrzana. Tymczasem istnieje rodzaj samokontroli, który nie tłumi pragnienia, lecz nadaje mu formę.
Błądzi ten, kto sądzi, że miarą romantyka jest przekładanie każdego uczucia na natychmiastową deklarację i prowadzenie każdej bliskości w kierunku fizycznego spełnienia. To czasem właśnie dystans pozwala zrozumieć, czego naprawdę pragniemy. A oczekiwanie bywa słodsze i bardziej szlachetne niż wypowiedziana wprost deklaracja.
Seksualność jest dziś wszechobecna, a ciało stało się przedmiotem nieustannej ekspozycji. Dlatego dziś szczególnie pociągająca może wydawać się intymność, która zaczyna się gdzie indziej. Od rozmowy, od wspólnego rozumienia świata, od odkrycia, że druga osoba potrafi nas rozbawić, zaskoczyć albo podważyć nasze przekonania.
Czy ta intelektualna bliskość może nam zastąpić pożądanie fizyczne? Czy może odrodzić ducha miłości w czasach, w których przymiera on głodem i niedożywiony prosi o okruchy?
Na pewno mogłaby ona przywracać mu sens, którego nie da się odnaleźć w samym dostępie do cudzego ciała. Dotyk nie jest z natury płytki. Jednak gdy oddzielamy cielesność od poznawania drugiego człowieka, pozostaje nam duchowy niedosyt, którego nie zaspokoi kolejna „bliskość”.
Być może to jest powodem, dlaczego napięcie przedstawiane w filmach kostiumowych współcześnie tak silnie nas porusza. Jest tak dlatego, że to napięcie nie obiecuje wyłącznie spełnienia: obiecuje przede wszystkim, że zanim ono nastąpi, dwoje ludzi będzie musiało się poznać, rozpoznać własne błędy, nauczyć się siebie nawzajem i zdecydować wspólnie, że warto podjąć ryzyko.
W świecie szybkich randek, szybkiego seksu i szybkich związków oczekiwanie może jawić się jako nowa perwersja. Szczere wyznanie miłości, wypowiedziane bez ironicznego dystansu, może wydawać się bardziej obnażające niż najbardziej śmiała fizyczna bliskość. Jak długo jeszcze pozwalać będziemy na tę brutalną zamianę znaczeń?
Comfort film, czyli bezpieczne miejsce dla romantyka
Są filmy, do których powracamy, właśnie dlatego, że znamy je na pamięć – są one naszym bezpiecznym miejscem. Filmy kostiumowe są „kocykowym kinem” (comfort movies) dla szerokiej grupy osób właśnie dlatego, że pozwalają nam przeżywać uczucia w bezpiecznych warunkach.
Znamy zakończenie, więc nie musimy się bać, że bohaterowie zostaną na zawsze uwięzieni w niepewności. Możemy jeszcze raz przejść przez rozczarowanie, zazdrość, dumę i tęsknotę, wiedząc, że historia zmierza ku rozwiązaniu.
W rzeczywistości brakuje nam takiej gwarancji. Nie wiemy, czy nasze wyznanie zostanie odwzajemnione, czy cierpliwość okaże się cnotą, czy tylko stratą czasu. Może właśnie dlatego, przerażeni dotkliwymi konsekwencjami naszego zaangażowania, staramy się kontrolować każdy element uczuciowego procesu?
Kino nie jest jednak wyłącznie ucieczką. To właśnie dzięki fikcji, szczególnie fikcji romantycznej możemy rozpoznać własne pragnienia, którym w rzeczywistym życiu nie pozwalamy dojść do głosu.
Łatwiej przyznać się nam do tego, że wzrusza nas list miłosny XIX-wiecznego lorda, niż powiedzenie naszej drugiej połówce, że sami chcielibyśmy taki otrzymać.
Kostiumowe romanse są fantazją o pewnym porządku uczuć. Ich bohaterowie mają czas na pomyłki, rozmowy, zmianę zdania i odkrywanie tego, co naprawdę czują. Ich świat nie jest wolny od konwenansów, przeciwnie – jak narzeka Marianne Dashwood, bohaterka Rozważnej i romantycznej – bywa nimi przesycony.
To właśnie one często ograniczają swobodę, komplikują relacje i zmuszają bohaterów do ukrywania emocji. A jednak te same ograniczenia nadają gestom i słowom określoną wagę, której brak nam obecnie.
Nie powinniśmy też popadać w przesadę, tęskniąc za dawnym porządkiem społecznym. Kobiety z czasów Austen miały znacznie mniej możliwości samodzielnego decydowania o własnej przyszłości, a małżeństwo w większości przypadków było warunkiem ekonomicznego bezpieczeństwa, a czasem przetrwania.
Nie musimy jednak idealizować tych ograniczeń, by dostrzec, że pewne rytuały zalotów pozwalały uczuciu rozwijać się w czasie. Możemy i powinniśmy zachować romantyczną dramaturgię bez romantyzowania nierówności, które niegdyś jej towarzyszyły.
Potrzebujemy – i mówię to głośno i z pełnym przekonaniem – kolejnych ekranizacji Austen i innych wielkich romansów dlatego, by uniwersalne wzorce miłości ukontekstowić. Każde pokolenie inaczej interpretuje bohaterów jej powieści, inaczej rozumie ich błędy i pragnienia. Widzimy w nich inne wzory kobiecej niezależności, inne wyobrażenia o męskości i inne odpowiedzi na pytanie, co właściwie oznacza szczęśliwe zakończenie.
Nowe adaptacje nie muszą unieważniać poprzednich. One często legitymizują ludzkie pragnienie miłości w czasach wypełnionych specyficznymi dla każdego pokolenia przeciwnościami, uniemożliwiającymi odnalezienie sensu i szczęścia.
Wstydliwa fantazja o byciu kochanym
Może więc nie tęsknimy za czasami, w których trudniej było zdobyć miłość, tylko za czasami, w których trud zdobywania miłości miał znaczenie? Współczesna kultura randkowania bowiem często zachęca nas do zachowywania pozorów obojętności.
Nie należy okazać zbyt dużego zainteresowania, odpisać zbyt szybko, wysyłać kilku wiadomości naraz, przyznać, że zależy nam bardziej, niż wypada. Ironia staje się zabezpieczeniem, a uczuciowy dystans jest jak polisa na wypadek odrzucenia.
Dopóki udajemy, że nic nie ma dla nas większego znaczenia, nie musimy ryzykować, że ktoś to wykorzysta. Możemy czuć głęboko, a jednocześnie prezentować się tak, jakbyśmy traktowali wszystko lekko.
Kiedy miłość stała się czymś, co przeżywamy intensywnie, ale uzewnętrzniamy tak, jakby było błahostką? Paradoks romantycznych opowieści tkwi właśnie w tym, że pozwalają nam bez skrępowania pragnąć czegoś, co w codziennym życiu wydaje się zbyt sentymentalne.
Ocieramy łzy w komforcie własnego domu, gdy bohater przezwycięża własną dumę, czekamy na wyznanie, którego nie potrafi jeszcze wypowiedzieć, i przeżywamy każdy gest z pełnią emocji.
A potem schodzimy z kanapy, wyłączamy film i wracamy do szarej rzeczywistości, w której szczerość – również szczerość uczuć – uznawana jest za naiwność, a zaangażowanie za nieodpowiedzialnie oddaną drugiej osobie przewagę nad nami.
Odmawiam, by dać wiarę przekonaniu, że romantyczna miłość stała się niemożliwa. Głęboko wierzę w to, że jesteśmy wciąż istotami głęboko odczuwającymi, które zostały zmuszone do ukrywania swojego pragnienia. Zakopania go tak głęboko, by kapitalistyczny, bezuczuciowy potwór nowoczesności mógł zmiażdżyć w nas tę ostatnią cząstkę, która dałaby mu nad nami pełne panowanie.
Dlatego wstydzimy się własnego sentymentalizmu, wolimy udawać, że nie oczekujemy niczego wielkiego, niż przyznać, że chcielibyśmy być dla kogoś kimś wyjątkowym. Łatwiej opowiedzieć znajomym o kolejnej nieudanej randce, pokazać żenujące bezwstydne wiadomości niż przyznać, że marzy nam się ktoś, kto napisze list, zapamięta szczegół naszej rozmowy i nie będzie traktował uczucia jako gry w przeciąganie liny.
Dziś potrzeba nam nie większej intensywności, lecz większej głębi. Potrzebujemy odzyskania przestrzeni, w której uczucie może dojrzewać, zanim zostanie spełnione, w którym dostrzeżemy wymiar boski i w którym zakochamy się tak intensywnie, że zerwiemy z pułapkami współczesności w imię Miłości. Tej przez wielkie M.
I może dlatego pan Darcy, pułkownik Brandon czy inni bohaterzy dawnych romansów wciąż wygrywają z Tinderem. Nie dlatego, że są na tyle atrakcyjni czy ciekawi, by przesunąć ich w lewo, ale dlatego, że ich historia przypomina nam o głęboko skrywanym w nas pragnieniu. Pragnieniu, by miłość nie była łatwa, żeby była po prostu dobra, by nie wydarzała się natychmiast. By była prawdziwa i warta wysiłku.
Publikacja nie została sfinansowana ze środków grantu któregokolwiek ministerstwa w ramach jakiegokolwiek konkursu. Powstała dzięki Darczyńcom Klubu Jagiellońskiego, którym jesteśmy wdzięczni za możliwość działania.
Dlatego dzielimy się tym dziełem otwarcie. Ten utwór (z wyłączeniem grafik) jest udostępniony na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa 4.0 Międzynarodowe. Zachęcamy do jego przedruku i wykorzystania. Prosimy jednak o podanie linku do naszej strony.
