Social media, przepracowani rodzice i brak psychiatrów. Skąd się biorą problemy dzieci?
Żyjemy w świecie, w którym od dorosłych oczekuje się ciągłego zaangażowania w życie zawodowe, a praca zarobkowa jest najważniejszą z cnót. Rodzina jest zepchnięta na dalszy plan i mimo, że w teorii państwo i społeczeństwo chce dla rodzin jak najlepiej, to systemowo i mentalnie dusimy rodzicielstwo. Dokonaliśmy outsourcingu wychowania naszych dzieci, by samemu skupić się na pracy. Efekty widzimy sami.
Przez Polskę przelała się fala aktów agresji i nieodpowiedzialnych zachowań młodzieży, której szczytem (oby) był „krwawy piątek” – dzień, w którym miało dojść do kulminacji ataków w wielu polskich szkołach. Ostatecznie kolportowane plotki okazały się – na szczęście – nieprawdziwe.
Kraina bez starych
Ataki z użyciem ostrych narzędzi to jedynie wierzchołek góry lodowej, skrywający pod sobą ocean frustracji, samotności i hejtu, które dzieciaki doświadczają w internecie dzień w dzień. Z badań NASK Nastolatki 3.0 wynika, że polska młodzież spędza w sieci średnio aż 5 godzin i 36 minut dziennie, z czego ponad 4 godziny pochłaniają same tzw. media społecznościowe.
Po przebudzeniu biorą do ręki telefon i sprawdzają powiadomienia z social mediów – kto do nich napisał, kto polajkował ich treści, co udostępnili ich znajomi, albo znani i lubiani influencerzy – to podstawowa wiedza, którą trzeba nabyć, nim wyjdzie się z domu i wejdzie do budynku szkoły.
W szkole, owszem, są rówieśnicy, ale którzy niekoniecznie nadają na tych samych falach. To w necie, w social mediach, ale też coraz częściej na zamkniętych forach jak Discord, młodzi utrzymują najbardziej zaangażowane i szczere relacje z ludźmi z całego świata, z którymi dzielą wspólne zainteresowania.
To tam szukają zrozumienia i to tam mogą być sobą, a chcą być tacy, jakimi kształtuje ich algorytm danej platformy cyfrowej. Tworzą tam swego rodzaju karykaturalne społeczności – bez więzi, bez głębszej komunikacji, ale która jednak nadaje tym samym tonem, inspirowanym przez algorytm.
Od czasu, gdy BigTechy, zarządzające mediami społecznościowymi, poluzowały swoje wewnętrzne zasady poprawności politycznej, na wielu platformach zaczęły pojawiać się treści dotąd uznawane za niestosowne, a nawet zakazane.
Fascynacja nazizmem, rasistowski humor, rasowa supremacja, pogarda dla „innych”, dla większości, dla motłochu – to materiały, które jak raz zobaczymy na Instagramie czy TikToku i się na nich dłużej zatrzymamy, to z każdym kolejnym przesunięciem kciuka będzie ich tylko więcej.
I tak dzieci gotują się w tym sosie, chłonąc toksyczne treści, widząc że te jarają również innych, ale jednocześnie tkwią w swojej fascynacji same. Bo rówieśnicy niekoniecznie muszą podzielać ich entuzjazm, a rodzice… cóż.
Rodziców w tym wirtualnym świecie nie ma. Oczywiście oni nierzadko też tkwią po uszy w mediach społecznościowych, ale im algorytm podsuwa inne rzeczy. Cyfrowe rzeczywistości młodych i dorosłych zazwyczaj w ogóle się nie przenikają, a obie grupy nie wiedzą o istnieniu treści, które chłonie druga strona. Dla dorosłych mogą być to fejki polityczne, a dla młodych tzw. brainroty (spytajcie się ludzi po 40-stce co to jest, zapewne dziwnie na was popatrzą).
Co najgorsze, rodzice już dawno abdykowali z bycia wychowawcami, autorytetami czy mentorami dla młodych. Nie z ich winy czy złych chęci. Większość z nich wyraża troskę o swoje dzieci, pyta jak było w szkole, czy wszystko dobrze, ale co ma im odpowiedzieć ich nastoletnia pociecha?
Że widziała na Twitchu roznegliżowaną streamerkę, która na swoim OnlyFansie zarabia więcej niż pensje rodziców razem wzięte? Że na TikToku widzieli brutalne sceny z kultowych filmów wkomponowane w autentyczną rzeczywistość i w sumie ich to bawi?
To, co dzieciaki widzą w internecie, jest tak dalece odjechane od ich nudnej, szarej rzeczywistości, że na typowe pytanie rodziców zawsze odpowiedzą „dobrze”. Głębsza rozmowa, wymagałaby w pewnym sensie poznania się na nowo, a na to nie ma czasu. Niby kiedy, skoro rodzice są non-stop w pracy.
Kult pracy
Żyjemy w społeczeństwie, w którym praca zarobkowa jest wyniesiona na absolutny piedestał życiowych priorytetów. Brak pracy to największa hańba dla mężczyzny, a dla kobiety oznacza łatkę kury domowej, która jest albo leniwa, albo cwana, bo chce żyć z pensji męża.
Co jakiś czas w debacie publicznej przebija się informacja o kryzysie demograficznym w Polsce, przy jednoczesnej prognozie, że nie ma co liczyć na poprawę. Nie powinno to budzić absolutnie żadnego zdziwienia. W końcu sami wykreowaliśmy rzeczywistość, w której praca jest daleko przed rodziną, dziećmi czy opieką nad rodzicami.
Niemal od początku transformacji ustrojowej Polacy są wychowywani w kulcie pracy, gdzie każdy musi być kowalem własnego losu. By w życiu coś mieć: samochód, dom, rodzinę, najpierw trzeba się dorobić. A to dorabianie w obecnych warunkach trwa nieustannie, bo aby utrzymać się na powierzchni, trzeba cały czas wiosłować.
Statystyki Eurostatu i Polskiego Instytutu Ekonomicznego pokazują to w pełni: w 2025 roku przeciętny tygodniowy czas pracy w Polsce wynosił 38,0 godzin, co daje nam 5. miejsce w całej Unii Europejskiej. Co ósmy pracownik spędza w pracy ponad 45 godzin tygodniowo.
W skali roku przepracowujemy średnio o 150 godzin więcej niż przeciętny Europejczyk – to tak, jakby nasz rok roboczy trwał nie 12, a 13 miesięcy. Do tego dochodzą czasochłonne dojazdy – przeciętnie 24 minuty dziennie w korkach i komunikacji, co zabiera rocznie kolejne 200–250 godzin z życia rodziny.
Według badań CBOS łączny czas pracy i dojazdów wynosi dla pracującego Polaka średnio 51 godzin tygodniowo. Jednocześnie zaledwie 6,2% pracowników pracowało na część etatu (przy średniej unijnej wynoszącej 17,7%), co oznacza, że elastyczne łączenie pracy z wychowaniem jest w Polsce wciąż fikcją.
A pracujemy tak dużo, żeby się w końcu dorobić, ale upragniony stan praktycznie nigdy nie następuje. Raty kredytu, coraz droższa energia, jedzenie i usługi – to wszystko składa się na coraz bardziej zapracowane życie młodych dorosłych, a przede wszystkim rodziców, bo wychowanie dzieci w tych czasach jest najdroższe w dziejach ludzkości. Standard tak zwanego „intensywnego rodzicielstwa” podbiły koszt wychowania dziecka w polskich warunkach do kwoty rzędu 700 000 – 800 000 zł.
Oprócz podstawowych wydatków jak wyżywienie, ubrania i zagwarantowanie odpowiedniej opieki medycznej – która w dużej mierze jest już sprywatyzowana poprzez akceptowalne terminy badań u specjalistów – dochodzi presja jak najlepszego przygotowania naszych dzieci do dorosłego życia.
Zaczyna się to już w przedszkolu, a nawet żłobku, gdzie rodzice mogą dokupować dodatkowe zajęcia dla swoich pociech. Nauka języka, tańca, śpiewu, sportu – to wszystko jest w ofercie większości placówek, które tanie nie są.
Rodzice wpadają w błędne koło – muszą pracować więcej, by posłać swoje dzieci do żłobka/przedszkola, do którego dzieci muszą uczęszczać, bo w końcu ich rodzice pracują. Sektor opieki wczesnodziecięcej został w większości skomercjalizowany – blisko 75% żłobków w Polsce to placówki prywatne.
Co więcej, w blisko 45% gmin w ogóle nie ma ani jednego żłobka czy klubu dziecięcego, a na wsiach wskaźnik ten sięga niemal 60%. Brak publicznych placówek wymusza ponoszenie komercyjnych opłat lub wielogodzinne dojazdy do ościennych miejscowości.
A co jeśli ktoś chciałby się wyrwać z tego uzależnienia od oddawania swojego dziecka do opieki obcym ludziom? Nie jest to łatwe. Scenariusz, w którym jeden z rodziców pracuje, by drugi mógł zostać w domu i zająć się dziećmi, możliwy jest dla niewielu, bo z jednej pensji ciężko wyżyć, a wsparcie socjalne nie jest w stanie zapełnić tej luki w budżecie.
Zresztą z perspektywy opinii publicznej byłoby to zachowanie wręcz haniebne. Bo jak to tak? Matka ma siedzieć w domu na bezrobociu i żyć z socjalu? Chyba wszyscy pamiętamy, że to był koronny argument przeciwników programu 500+, który miał „rozleniwić” kobiety. Te miały rzucić pracę, a „robienie dzieci” miało stać się ich sposobem na życie.
Tutaj jak w soczewce widać nieprzychylne spojrzenie naszego społeczeństwa względem rodzicielstwa, pracy w domu i wychowywania dzieci. Zaczęliśmy patrzeć na świat poprzez „rynkowe” okulary, w których wszystko musi wyglądać rentowanie, opłacalnie i ekonomicznie.
Dlatego jako społeczeństwo postawiliśmy na outsourcing wychowania dzieci. Ze żłobków i przedszkoli zrobiliśmy magazyny, do których dzieci wrzucamy na szybko po drodze do pracy, by równie szybko je z nich odebrać gdy wracamy z biura czy fabryki.
W domu karmimy je odgrzewanym obiadem, włączając przy tym bajki na YouTubie czy Netflixie, a sami w tym czasie odbieramy jeszcze telefony i odpisujemy na ostanie wiadomości. Z czasem dzieci uczą się same włączać sobie bajki, media społecznościowe, p*rno, filmy z egzekucji ISIS i popołudnia spędzamy na autopilocie własnych zajęć.
Tak nasze życia – rodziców i dzieci – powoli się rozjeżdżają, gdzie każdy zamyka się w swoim ekranie, w którym ma wszystko czego potrzebuje: dzieci treści, które nęcą i degenerują, a dorośli pracę, a potem prosty content, który pomaga się zrelaksować na koniec zapracowanego dnia, gdy mózg jest już wymięty jak gąbka od naczyń po niedzielnym obiedzie.
Cena tego stylu życia jest ogromna. Według przełomowych badań międzynarodowego zespołu pod kierunkiem prof. Isabelle Roskam z Uniwersytetu w Leuven, Polska zajmuje 3. miejsce na świecie pod względem natężenia wypalenia rodzicielskiego.
Problem przewlekłego wyczerpania rolą rodzica dotyka u nas niemal 8% dorosłych, a kolejne 10–15% balansuje na skraju wytrzymałości psychicznej. Z kolei z badań dr. Konrada Piotrowskiego z Uniwersytetu SWPS wynika jeszcze bardziej zatrważający wniosek: aż 13% polskich rodziców przyznaje, że żałuje decyzji o posiadaniu dzieci.
Nie z braku miłości, lecz z powodu bezustannego przebodźcowania, zmęczenia, samotności i poczucia, że musieli poświęcić całe swoje życie na ołtarzu niemożliwych do spełnienia oczekiwań.
Samotność w sieci
Jesteśmy samotni, bo choć mamy dostęp do całej wiedzy świata i wszystkich ludzi na globie, to nie potrafimy już ze sobą rozmawiać i spędzać czasu analogowo, bez ekranów. Po pierwsze, jesteśmy zbyt zmęczeni, by wymyślać sobie wspólne analogowe zajęcia, a po drugie – algorytmy dbają o to, byśmy nie odrywali oczu i palców z ekranów.
Kto, jak nie najlepszy dealer dopaminy w postaci platformy społecznościowej da nam natychmiast gratyfikację naszych działań w postaci serduszek i lajków pod naszymi zdjęciami i komentarzami? Konkurentem dla cyfrowego Wielkiego Brata może być tylko naszego dziecko i partner, którzy nas przytulą, pocałują, powiedzą ciepłe słowo, ale oni też już są złapani w cyfrowe macki.
Kult pracy i uzależnienie od cyfrowego świata ma swoje fatalne w skutkach konsekwencje dla naszej psychiki.
Widać to najwyraźniej w skali dramatu, jaki rozgrywa się w zaciszach dziecięcych pokoi. Najnowsze ogólnopolskie badanie Młode Głowy przeprowadzone przez Fundację UNAWEZA na grupie ponad 184 tysięcy uczniów ujawnia przerażający obraz: co drugi uczeń w Polsce w wieku 10–19 lat ma skrajnie niską samoocenę, 58,4% czuje się bezużyteczna, a ponad 80% deklaruje, że codzienne napięcie i stres całkowicie je przerastają.
Co trzecie polskie dziecko nie ma chęci i siły do życia, a niemal 40% doświadczyło myśli samobójczych. Aż 16% nastolatków w reakcji na bezradność i samotność dokonuje samookaleczeń. Żeby zrozumieć, jak bezradni w tym wszystkim pozostają dorośli, wystarczy spojrzeć na badania Agencji Badań Rynku i Opinii: aż 60% polskich rodziców przyznaje, że ich dziecko zmagało się w ciągu ostatniego roku z problemami zdrowia psychicznego.
Tragedia ta przekłada się na konkretne, tragiczne liczby. Z oficjalnych danych Komendy Głównej Policji wynika, że w 2025 roku w Polsce odnotowano 1 925 prób samobójczych wśród dzieci i młodzieży poniżej 19. roku życia, z czego 161 zakończyło się śmiercią. Szczególnie drastyczny jest fakt, że granica wieku kryzysu suicydalnego przesuwa się w dół – w samej grupie wiekowej od 7 do 12 lat zarejestrowano 83 próby samobójcze i 5 zgonów.
Gdy wreszcie rodzic, przytłoczony przerwaniem relacji ze swoim dzieckiem, próbuje szukać ratunku i fachowego wsparcia, zderza się z całkowitą zapaścią państwa. Publiczny system ochrony zdrowia psychicznego dzieci praktycznie nie istnieje.
Na początku 2025 roku w całej Polsce pracowało zaledwie 568 lekarzy psychiatrii dzieci i młodzieży – co oznacza, że jeden specjalista przypada na ponad 12 tysięcy młodych pacjentów. Średni czas oczekiwania na konsultację w przychodni NFZ wynosi kilkadziesiąt dni, a w województwie mazowieckim średnia kolejka przekracza 100 dni.
W rejonowych poradniach w dużych aglomeracjach, takich jak Warszawa, wolne terminy na pierwszą wizytę u psychiatry dziecięcego wyznaczane są na lata 2029–2030, a w Mazowieckim Centrum Neuropsychiatrii na wizytę czeka się średnio 3,5 roku.
W sytuacji ostrego kryzysu pozostaje rynek prywatny, gdzie pojedyncza wizyta kosztuje 300–500 zł, albo przepełnione oddziały szpitalne, gdzie dzieci po próbach samobójczych leżą na korytarzowych dostawkach.
W ten sposób koło się zamyka. Żeby zapłacić za prywatnego psychiatrę i psychoterapeutę dla swojego dziecka, rodzic musi wziąć kolejne nadgodziny i pracować jeszcze więcej. Im więcej pracuje, tym mniej go ma w domu.
A im mniej go jest, tym głębsza staje się samotność dziecka, które ucieka przed szarą rzeczywistością w cyfrowy świat, w którym algorytm już czeka, żeby wycisnąć z niego ostatnie emocje – aż do następnego wybuchu.
Publikacja nie została sfinansowana ze środków grantu któregokolwiek ministerstwa w ramach jakiegokolwiek konkursu. Powstała dzięki Darczyńcom Klubu Jagiellońskiego, którym jesteśmy wdzięczni za możliwość działania.
Dlatego dzielimy się tym dziełem otwarcie. Ten utwór (z wyłączeniem grafik) jest udostępniony na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa 4.0 Międzynarodowe. Zachęcamy do jego przedruku i wykorzystania. Prosimy jednak o podanie linku do naszej strony.

