Witamy na stronie Klubu Jagiellońskiego. Jesteśmy niepartyjnym, chadeckim środowiskiem politycznym, które szuka rozwiązań ustrojowych, gospodarczych i społecznych służących integralnemu rozwojowi człowieka. Portal klubjagiellonski.pl rozwija ideę Nowej Chadecji, której filarami są: republikanizm, konserwatyzm, katolicka nauka społeczna. Możesz nas wesprzeć przekazując 1,5% podatku na numer KRS: 0000128315.

Informujemy, że korzystamy z cookies. Zachęcamy do regularnych odwiedzin naszej strony.

Mroczne oświecenie Curtisa Yarvina pokazuje, że chrześcijaństwo ma więcej wspólnego z liberalizmem niż nową prawicą

Mroczne oświecenie Curtisa Yarvina pokazuje, że chrześcijaństwo ma więcej wspólnego z liberalizmem niż nową prawicą Autor ilustracji: Bruno Dziadkiewicz

Mroczne oświecenie, neoreakcja. Idee wykute przez skromnych blogerów robią zawrotną karierę wśród amerykańskiej alt-prawicy. Do inspirowania się nimi przyznał się m.in. J.D. Vance. Rozwiązania przez nich proponowane są jednak gorsze od diagnozowanej choroby. Oświecenia – jako dziecka chrześcijańskiego uniwersalizmu – nie należy negować. Trzeba je uzupełnić.

Mencius Moldbug w piwnicznej norze

Głównym bohaterem Notatek z podziemia Fiodora Dostojewskiego jest zgorzkniały i wyobcowanego narrator. No kolejnych stronicach książki dzieli się on swoim quasifilozoficznym spojrzeniem na społeczeństwo. Jednym z kluczy do zrozumienia światopoglądu bohatera jest metafora Pałacu Kryształowego – budowli z Wystawy Światowej w Londynie z 1851 r. Symbolizuje ona materializm, industrializację oraz całkowicie zracjonalizowany, odczarowany świat.

W obrazie tym zawarta jest nieznośna przejrzystość szkła, światła i otwartości, która prowadzi do całkowitego zaślepienia człowieka. Ma to być oczywiście symbol oświecenia – tej „okropnej epoki”, która zdaniem krytyków miała ostatecznie odrzeć człowieka z nadziei na to, że poza tym, co można dotknąć, zmierzyć, policzyć bądź wydedukować, istnieje coś więcej.

Metafora ta powróciła w innej formie na początku XXI w., gdy jeden z intelektualnych prekursorów alternatywnej prawicy opublikował swoje quasifilozoficzne rozważania – na wzór bohatera Notatek z podziemia – w formie internetowego bloga. Autor to niejaki Mencius Moldbug – pod takim pseudonimem publikował swoje rozważania Curtis Yarvin.

Zaproponował polemiczny kontrprojekt wobec liberalizmu, tzw. Mroczne oświecenie, początkowo nazywane przez niego neoreakcjonizmem. Zaprosił swoich czytelników do piwnicznej nory, w której można było ukryć się przed deformującym rzeczywistość światłem oświecenia.

Neoreakcja i ciemne oświecenie – krótkie przybliżenie pojęć

Na początek dokonam krótkiego przeglądu najważniejszych postaci i pojęć imaginarium Mrocznego oświecenia. W latach 90. tworzył brytyjski filozof – Nick Land. Był najbardziej znany jako popularyzator tzw. akceleracjonizmu. Szerzej o tej idei pisałem w innym swoim tekście, który można przeczytać na łamach 66. teki „Pressji” zatytułowanej Cyfrowe Rerum novarum.

To, co istotne jest dla naszych rozważań, to fakt, że podstawowym założeniem akceleracjonizmu jest przyspieszenie rozwoju i kapitalizmu w taki sposób, aby doprowadzić do upadku systemu. Dla Landa Kapitał przez duże K jest ślepy, idiotyczny i nihilistyczny. Bezpośrednia walka z nim nie ma jednak sensu, gdyż kapitalizm pożera i przerabia wszystko na swoją korzyść. Co więc należy zrobić? Spotęgować go. Wówczas system sam się zniszczy.

Popularyzację i rozwinięcie myśli Landa wśród rodzącej się w latach 2007-2014 amerykańskiej alternatywnej prawicy zawdzięczamy Curtisowi Yarvinowi, amerykańskiemu informatykowi i publicyście, który od 2007 r. pod pseudonimem Mencius Moldbug na swoim wpływowym blogu Unqualified Reservations, a później na Substacku Gray Mirror, popularyzował i rozwijał filozofię Landa.

Co warto podkreślić, wpływ idei Landa i Yarvina nie jest czymś marginalnym. Nie mówimy o kimś, kto zgromadził grono zwolenników w internecie i nie posiada realnego wpływu na bieżącą politykę. J.D. Vance – kto wie, czy nie przyszły prezydent najpotężniejszego mocarstwa na świecie – wskazywał Yarvina jako kogoś, kto miał znaczący wpływ na jego światopogląd.

Około 2013 r. Nick Land, przebywając na emigracji w Chinach, ukuł pojęcie Mrocznego oświecenia. Tym terminem retrospektywnie nazwał swój tworzony od lat 90. intelektualny projekt i jego rozwinięcie tworzone przez takie postaci, jak właśnie Moldbug. Sam Yarvin do tego czasu używał raczej pojęcia neoreakcji, którą oznaczał na swoim blogu skrótem „NRx”. Nawiązywał w ten sposób do reakcyjnych teoretyków i polityków epoki ponapoleońskiej.

Na czym konkretnie polega więc inspirowany Landem koncept neoreakcji czy też ciemnego oświecenia? Do najważniejszych używanych przez Curtisa Yarvina należy „Katedra”. Termin ten wprowadził Nick Land w książce Mroczne oświecenie.

Jest to metafora oznaczająca współczesną sieć instytucji – akademickich, medialnych i politycznych – które mają kontrolować narracje ideologiczne obecne w debacie publicznej. Katedra działa jako swoisty strażnik myśli narzucający liberalne idee egalitaryzmu, demokracji i postępu, tłumi zarazem wszelką krytykę i alternatywne wizje polityczne. Instytucje te, współpracując ze sobą, kształtują społeczne normy i blokują rozwój konkurencyjnych modeli myślenia, które mogłyby podważyć ich władzę.

Kolejnym istotnym pojęciem jest tzw. neokameralizm. To idea państwa-firmy, w którym obywatele funkcjonują niczym akcjonariusze, a które to rządzone jest przez CEO.W świetle koncepcji miałoby to przybrać kształt sieci niezależnych miast-państw zarządzanych na wzór korporacji.

Każde miasto-państwo miałoby swój autonomiczny system zarządzania, co teoretycznie pozwalałoby osiągnąć większą różnorodność polityczną i społeczną. Mieszkańcy mogliby swobodnie wybierać, zgodnie z jakimi zasadami chcą żyć, a także migrować między różnymi miastami-państwami, które oferowałyby różne modele rządzenia. Idea ta została podjęta przez niektórych teoretyków, takich jak Patri Friedman (wnuk neoliberalnego ekonomisty – Miltona Friedmana).

Demokracja i egalitaryzm zostały zarówno przez Landa, jak i Yarvina całkowicie odrzucone. Ta pierwsza konsoliduje prywatne wady, takie jak żądza władzy, chciwość oraz brak odpowiedzialności, co prowadzi do zbiorowej degeneracji społecznej.

Zamiast być narzędziem wolności, wzmacnia najgorsze instynkty ludzkie i ostatecznie skutkuje tyranią – jest to zresztą pogląd podobny do tych, który wobec demokracji podzielali starożytni filozofowie greccy. Amerykański przedsiębiorca, Peter Thiel, w głośnej wypowiedzi z 2009 r. stwierdził: „Nie wierzę już, że wolność i demokracja są ze sobą kompatybilne”. Bardzo w duchu twierdzeń Yarvina.

Egalitaryzm jest kolejną z zasad współczesnych demokracji liberalnych, które są negowane przez zwolenników koncepcji Mrocznego oświecenia. Ideał równości ma być przyczyną degradacji współczesnych społeczeństw. Zdaniem Yarvina autorytaryzm i hierarchie są naturalne i z racjonalnego punktu widzenia bardziej efektywne.

Dążenie do równości ma tłumić indywidualne talenty oraz prowadzić do zaniżenia ogólnego poziomu w edukacji, kulturze i polityce. W świecie, w którym wszyscy są równi, nie ma miejsca na wybitne jednostki, które mogłyby poprowadzić społeczeństwo do rozwoju i postępu.

NRx nie posiada charakteru formalnego. Poza nielicznymi postaciami, takimi jak Land czy Yarvin, trudno jest z całą pewnością przypisać kogokolwiek do tego nurtu. Jednak jej wpływ, zwłaszcza w Dolinie Krzemowej, ale także w amerykańskiej polityce rośnie, o czym świadczą przytaczane w tekście wypowiedzi J.D. Vance’a i Petera Thiela.

Do dalszego kręgu znajomych Curtisa Yarvina należą takie postacie, jak prawicowy teoretyk i swego czasu doradca Donalda Trumpa Steve Bannon oraz inwestor i filozof amator Marc Andreessen. Jak wspomina Washington Post, projekt DOGE Elona Muska był bezpośrednio inspirowany pomysłami Yarvina (ten początkowo był entuzjastycznie nastawiony, później jednak określił przedsięwzięcie rządowe jako całkowicie chaotyczne i nieefektywne).

W ostatnich latach Yarvin wielokrotnie pojawiał się w obrębie środowiska administracji Trumpa, chociażby jako nieformalny honorowy gość na gali inaugurującej prezydenturę. Brał też udział w programach politycznych Tuckera Carlsona czy Charliego Kirka. Znów więc nie mamy tutaj do czynienia z ideami z zupełnego marginesu.

Mroczne oświecenie jest czymś, czemu bezpośrednie zaplecze ideowe Donalda Trumpa się w jakiś sposób rzeczywiście przypatruje. Na ile te pojęcia są traktowane jako sensowne postulaty polityczne, tego oczywiście nie wiemy. Faktem jest jednak to, że Yarvin pojawia się wśród najważniejszych postaci ruchu MAGA.

Mroczne oświecenie jako czarna msza liberalizmu

Jeśli cały czas mówimy o idei zwanej Mrocznym oświeceniem, tak jak się ona ma do oryginalnego, źródłowego oświecenia? Jest to relacja podobna do tej, jaka zachodzi między satanistyczną czarną mszą a katolicką liturgią. W wizjach Landa i Yarvina wszystko zostaje postawione na głowie. Jest to oświecenie na opak, parodia oryginału.

Teoria Mrocznego oświecenia oraz tezy stawiane w różnych miejscach przez Curtisa Yarvina robią wrażenie, jakby były konstruowane z pomocą dwóch prostych mechanizmów: całkowitej negacji ideowego fundament liberalnej nowoczesności oraz pokazywania w sposób wyostrzony i przerysowany negatywnych zjawisk wynikających z owej nowoczesności. To wszystko ma na celu pokazanie, jak bardzo owa nowoczesność jest zepsuta. W gruncie rzeczy to prosty jak konstrukcja cepa kontrkulturowy zabieg – negacja wszystkiego, co określamy jako mainstream.

Można powiedzieć, że clou idei Mrocznego oświecenia stanowi – to odwrócenie sensu słynnej sentencji Kanta, funkcjonującej niemalże jako definicja „epoki świateł” – „wyjście człowieka z zawinionej przez niego samego iluzji autonomii, samodzielności i dojrzałości, której w rzeczywistości nigdy nie osiągnął i osiągnąć z natury rzeczy nie mógł”.

Pierwotnym impulsem oświeceniowym była krytyka tradycji, zastanych stosunków społecznych, ustrojów politycznych czy religii, które nie były w wystarczający sposób uzasadnione rozumowo lub po poddaniu ich krytycznej wiwisekcji okazały się przesądami.

Mroczne oświecenie przeciwstawia się takiemu ujęciu. Ma ambicję „wyzwolić człowieka od wyzwolenia”. Niedojrzałość – w myśli Yarvina – jest w istocie najczystszą postacią wolności. Wychowanie do dojrzałości, autonomii czy samostanowienia – będących fundamentami liberalnej demokracji – jest iluzją, a lekarstwem na to – neoreakcyjny feudalizm.

Liberalna oświecona dojrzałość polegała według pierwotnego zamysłu na właściwym użyciu rozumu w zgodzie z zapisanym w tym rozumie prawem moralnym. Nie był więc to czysty subiektywizm. Oświecenie, choć jest bardzo często oskarżane o głoszenie ideału samostanowienia, to u swych źródeł nierzadko zakładało, że jest możliwe ustanowienie opartych na rozumie, uniwersalnych i obiektywnych prawd.

Mroczne oświecenie natomiast chce uwolnić człowieka od oświeceniowego uniwersalizmu. Jeżeli jednak chrześcijanie chcieliby widzieć w ideach Landa i Yarvina sojusznika, to srogo się zawiodą. Land i Yarvin nie wzywają bowiem do powrotu do Christianitas – przedoświeceniowego uniwersalizmu opartego na religii. Tym, co proponują, jest odrzucenie liberalnego uniwersalizmu i spotęgowanie patologii największych skutków ubocznych rozmontowania chrześcijańskiego imaginarium.

Yarvin de facto proponuje zredukowanie rozumu do jego instrumentalnego charakteru w służbie własnego interesu. Mroczne oświecenie głosi racjonalność instrumentalną, wedle której rozumne jest to, co przynosi korzyść jednostce – to zaś pozostaje odległe od chrześcijańsko rozumianej tradycji. Neorakcja chce w ten sposób podważyć zobowiązania poczynione w obrębie liberalnej demokracji, zwłaszcza te dotyczące kwestii równości.

Gdy oświecenie mówi o wolności, chodzi mu o możliwości samodzielnego uporządkowania swojego życia za pomocą własnego rozumu. Mroczne oświecenie demaskuje to jako fałsz, źle pojętą autonomię i wiarę w możliwość naprawy świata.

Twierdzi, że natura człowieka jest tak zła, że wszelka trwała poprawa okazuje się iluzją – tu znów podobne tezy stawia Peter Thiel w ramach swoich słynnych wykładów o Antychryście. Prawdziwa wolność polega raczej na podporządkowaniu się światu, w którym istnieją hierarchie i nierówności, a elity są z natury czymś „wyższym” niż ciemny tłum.

Prawdziwa wolność polega na godzeniu się z narzucanymi mechanizmami władzy ustanawianymi przez wyżej postawionych i odnoszących sukcesy mężczyzn. Tylko w ten sposób jednostka może poprawić swoją pozycję w hierarchii stada.

Co ważne, przez ową „realistyczna niedojrzałość” nie jest niezdolna do podejmowania decyzji w zgodzie z własnym egoistycznym interesem, lecz do autonomicznego działania w zgodzie z prawem moralnym, w co wierzyli filozofowie oświecenia z Immanuelem Kantem na czele. Jednostka jest do cna zepsuta i nie da się z tym nic zrobić. To świat po grzechu pierworodnym.

Gdy oświecenie mówi o równości, oznacza ono – zdaniem swojej oskarżycielki – zniszczenie tego, co szlachetne. Elitaryzm i arystokracja ducha mogą istnieć jedynie wtedy, gdy dostępne są tylko dla nielicznych jednostek. Równość jest toksyczną trucizną wsączaną w społeczeństwo.

Mroczne oświecenie chce uświadomić ludziom wpisaną w rdzeń rzeczywistości nierównowagę podziału dóbr, talentów i zasobów dóbr w świecie, wskutek czego zaostrza się konkurencja. Konkurencja jest postrzegana jako coś dobrego, naturalnego. Coś, co pozwala walczyć o status. Równa dostępność do dóbr niweczy możliwość wyróżnienia się. Także i tutaj dochodzi do wypaczenia idei równości poprzez wyeksponowanie wojny wszystkich przeciwko wszystkim.

Gdy oświecenie mówi o braterstwie, z perspektywy Mrocznego oświecenia oznacza to abstrakcyjną miłość abstrakcyjnej ludzkości, która nie dostrzega już konkretnego bliźniego i ostatecznie prowadzi do atomizacji społeczeństwa. W ocenie krytyków oświecenie zaślepia człowieka wiarą w indywidualizm i skupieniem na sobie samym, redukuje wszelkie relacje do konsumpcji i samorealizacji poprzez autopromocję. Ma to być rezultat odejścia od tradycyjnej wspólnoty, pojedynczego plemienia.

Mroczne oświecenie nie proponuje jednak powrotu do społeczeństwa przednowoczesnego. Uznaje tendencję do indywidualizacji za nieodwracalną. Podczas gdy przywrócenie przednowoczesnych hierarchii oraz „niedojrzałości” jest w warunkach współczesnych możliwe i pożądane, tradycyjnego poczucia wspólnoty w społeczeństwie masowym nie da się już odtworzyć.

Kryje się w tym pewna sprzeczność, bo zarazem krytykuje ono redukcję wszelkich relacji, ale głosi też racjonalność instrumentalną jako klucza do poruszania się w świecie postwspólnotowym. Wyżej wspomniana ideologia akceleracjonizmu wprost zakłada, że jak największa redukcja i jak najwięcej racjonalności instrumentalnej doprowadzą do załamania systemu, więc są w perwersyjny sposób pożądanym efektem nowoczesności.

Negacja oświecenia to ślepa uliczka

W platońskiej metaforze jaskini ludzie siedzą w grocie i oglądają zniekształcone obrazy oraz cienie, które biorą za prawdziwą rzeczywistość. Filozofia wyzwala ich z tej jaskini, pozwala im wyjść na zewnątrz i ujrzeć istotę rzeczy.

Metafora ta stoi u początku dziejów filozofii Zachodu. Zainspirowała niezliczonych myślicieli pogańskich i chrześcijańskich. Można ją również uznać za mit założycielski oświecenia.

Przejmuje ono emancypacyjny impuls, zakłada, że za pomocą rozumu można dojść do prawdy o rzeczywistości, wskutek czego może dokonać się także odnowa moralna. Dla myślicieli oświeceniowych rozumienie jest ważniejsze niż ślepe posłuszeństwo – religii, tradycji czy czemukolwiek, co ludzie uznają za prawdziwe, a co rozum może potencjalnie negatywnie zweryfikować jako „cień” rzeczywistości.

Co warto jednak podkreślić, oświecenie – zwłaszcza u swych początków – nie było prostą negacją tradycji chrześcijańskiej. Wielu myślicieli oświeceniowych, zwłaszcza we wczesnej fazie, było związanych z religią i mimo całego zapału reformatorskiego pozostawało głęboko zakorzenionych w tradycji. Wspomnijmy chociażby Kanta czy Hegla – obydwaj traktowali chrześcijaństwo jako religię prawdziwą. O katolickim oświeceniu reprezentowanym w Polsce, np. przez Ignacego Krasickiego albo ks. Hugona Kołłątaja, nie wspominając.

W historii wielokrotnie podejmowano próby przeciwstawienia posłuszeństwa tradycji i autorytetom samodzielnemu rozumowaniu. Istniało wiele przykładów nadmiernego akcentowania indywidualnego dochodzenia do prawdy lub – na drugą nóżkę – nadmiernego posłuszeństwa. Można te obydwie postawy określić dwoma rzeczownikami – fundamentalizmem i gnostycyzmem.

Fundamentaliści postrzegają całe swoje istnienie jako nieustanną próbę wierności. Wszędzie czyhają pokusy, którym muszą się oprzeć. Tradycja jest ciągle narażona na skażenie. Takie podejście musi jednak prowadzić do „emigracji wewnętrznej” fundamentalistów poza wspólnotę. Zamykać ich w wąskich grupkach zgromadzonych wokół swoiście rozumianej tradycji religijnej, teorii spiskowych i lęku przez zagrażających im zepsutym głównym nurtem, który chce ich czyste, odziedziczone po przodkach poglądy zanieczyścić.

Gnostycy zaś wciąż podejrzewają, że żyjemy w złudzeniu. Prawda nigdy nie może być tym, czym się jawi. Chrześcijaństwo czy liberalizm nie mogą w tej perspektywie uchodzić za autentyczne. Zawsze kryje się za nimi oszustwo ze strony kleru bądź liberalnych elit. Albo zupełnie na odwrót – gnostykami są liberalne elity, który posiadły prawdę i będą – niczym filozof powracający po zobaczeniu prawdy po wyjściu z jaskini – kierować i oświecać ciemny lud.

Oczywiście gnostycy i fundamentaliści są do siebie podobni w tym, że w pewnym sensie przypisują Demiurgowi bądź diabłu niemal absolutną władzę kłamstwa i pokusy. Nie jest więc przypadkiem, że niejednokrotnie dziś owi gnostycy i fundamentaliści są tymi samymi osobami, jak chociażby zwolennicy teorii spiskowych, którzy popierają Konfederację Korony Polskiej Grzegorza Brauna.

Pomocne będzie bliższe przyjrzenie się naturze tego dualizmu. Angielski poeta, Matthew Arnold, napisał w XIX w. krótki esej Hellenism and Hebraism, w którym porównywał dwa sposoby rozumienia chrześcijaństwa – helleńskie (grecką) i hebrajskie. Twierdził on, że obie te postawy bywają często sztucznie sobie przeciwstawiane, podczas gdy w istocie dążą do tego samego celu, choć różnymi drogami.

Hebrajskie chrześcijaństwo pragnie pozostać jak najwierniejsze przykazaniom, dlatego kładzie nacisk na tradycję i rytuał oraz starotestamentową mentalność plemienną. Szczególnie istotna w tym przeżywaniu wiary jest osobista relacja wiary z Bogiem. „Ogień. Bóg Abrahama, Izaaka i Jakuba, a nie Bóg filozofów” – napisał Pascal w swoich zapiskach.

Bóg jest Osobą, która ingeruje w życie konkretnego człowieka. Jak pisał Joseph Ratzinger we Wprowadzeniu w chrześcijaństwo, jest On Bogiem będącym z konkretnymi osobami, a nie konkretnego miejsca. Odwołanie się do tego hebrajskiego dziedzictwa w chrześcijaństwie oznacza powrót do bliskiej relacji typu „ja–Ty” z Bogiem. Abraham, Mojżesz, Dawid i wielu innych są wzorami takiej relacji.

Hellenistyczne chrześcijaństwo wychodzi natomiast poza granice religii plemiennej. Jest bardziej kosmopolityczne i uniwersalistyczne. Uznaje, że istnieje coś takiego, jak uniwersalna natura ludzka, w którą wpisany jest logos. W tym ujęciu spotkanie z Innym zmusza do filozoficznej refleksji – wyniesionej z lokalnej wspólnoty – nad trafnością treści wiary. Pozwala ono ujmować wiarę w szerszym kontekście, zarówno gdy chodzi o zmiany zachodzące na skutek kontaktu z innymi ludami, jak i o rozwój w czasie.

Wierność Bogu oznacza przede wszystkim wolę poznania prawdy. Z niej dopiero wynika troska o właściwe przestrzeganie przykazań. Bóg jawi się w tym ujęciu bardziej abstrakcyjnie, ponieważ nieustannie ukazuje się nam w nowym świetle. Nie daje się On zredukować do historycznie uwarunkowanego kultu.

Oba sposoby wiary spotykają się oczywiście w postaci Chrystusa, który, jak podkreśla Kościół, jest zarazem radykalnie uchwytny jako Osoba, jak i stanowi kulminację historycznego rozwoju całego świata antycznego, będąc dziedzicem tysiącleci historii ducha. Matthew Arnold wyjaśnia, że w epoce poprzedzającej narodziny Chrystusa szczególnie żywe było podejście hellenistyczne, podczas gdy w czasach starotestamentowych dominował pierwiastek hebrajski.

W średniowieczu Arnold dostrzegał, bynajmniej nie w sensie negatywnym, ponowną dominację chrześcijaństwa hebrajskiego. W renesansie i reformacji protestanckiej z kolei miał nastąpić powrót podejścia hellenistycznego. Z niego zaś rozwinęło się oświecenie, które Curtis Yarvin wraz z jego judeochrześcijańskimi korzeniami chce zanegować.

Wizja Arnolda jest oczywiście daleko idącym uproszczeniem właściwym romantycznemu poecie XIX w. Skoro jednak samo Mroczne oświecenie operuje redukcjami, trzeba podjąć tę grę, jeśli chce się zrozumieć to zjawisko. Podejściu hellenistycznemu zawdzięczamy wiele pozytywnych osiągnięć całej kultury europejskiej, jak również pogłębienie ducha religijnego średniowiecza i starożytności poprzez nowe refleksje. Dało ono oświeceniu także skłonność do racjonalnej samokrytyki jako stałego imperatywu.

Oświecenie w swoim idealnym samorozumieniu w gruncie rzeczy nie potrzebuje krytyki z zewnątrz, a już na pewno nie systematycznego podważania, ponieważ zawiera w sobie zobowiązanie do samodzielnego poddawania się krytycznej refleksji. Odnalezienie właściwej miary krytyki pozostaje zadaniem nieustannie na nowo stawianym postoświeceniowej kulturze europejskiej.

Bardziej znany niż Arnold jest zapewne Lew Szestow, który w swoim dziele Ateny i Jerozolima z 1938 r. zestawia ze sobą oba sposoby myślenia i opowiada się po stronie hebrajskiej postawy wiary. Nie dziwię mu się. Dorastając w Niemczech, dostrzegałem tam szerokie rozpowszechnienie podejścia hellenistycznego, podczas gdy w Polsce widzę znacznie więcej elementów hebrajskich, co mnie intryguje i silnie pociąga.

Podobnie jak Arnold uważam jednak, że oba te podejścia nie muszą pozostawać wobec siebie w relacji wrogości, lecz mogą raczej współistnieć i uzupełniać się nawzajem. Błędnie rozumiana tendencja hellenistyczna prowadzi bowiem do radykalnych form oświecenia aż po gnostyczne przekonanie o świecie jako iluzji, którą wtajemniczeni muszą za sobą pozostawić. W takiej rzeczywistości spór polityczny redukuje się do pytania o to, kto posiada władzę interpretacyjną w kwestii tego, kto znajduje się jeszcze w platońskiej jaskini, a kto z niej wychodzi, kto zamieszkuje Kryształowy Pałac, a kto próbuje rozbijać go z zewnątrz kamieniami.

Światło i cień w Katedrze

Dla lepszego schematycznego zrozumienia sensowne byłoby mówienie o czterech różnych oświeceniach: dwóch formach umiarkowanych i dwóch radykalnych. Jeśli przyjąć metaforę oświecenia jako dziecka chrześcijaństwa, wówczas ta formacja myślowa jawi się jako buntowniczy okres dojrzewania oraz poszukiwanie własnych dróg w opozycji do ojca – chrześcijaństwa.

Z kolei drugi, ateistyczny nurt reprezentowany przez Diderota czy Holbacha powstawał na marginesie deistycznego nurtu głównego, do którego należała większość myślicieli oświeceniowych, takich jak Kant, Rousseau czy Voltaire. Redukowanie całego oświecenia wyłącznie do tego nurtu, który doprowadził później do powstania komunizmu i szerzenia innych, sięgających po przemoc ideologii, jest mniej więcej tak samo rozsądne jak sprowadzanie chrześcijaństwa do czarnej legendy inkwizycji, wojen religijnych czy polowań na czarownice.

Alt-right, względnie Mroczne oświecenie, niepoprawnie postrzega liberalizm praktycznie jako jednorodny monolit oraz czyni z niego w istocie „chochoła”. Powiela bowiem ten sam błąd, który popełniło już wielu radykalnych myślicieli oświeceniowych, którzy zakładali istnienie sztywnej granicy epok. Podczas gdy główny nurt oświecenia wychodził z założenia długotrwałego postępu polegającego na stopniowej perfekcjonizacji jednostki, radykałowie domagali się natychmiastowego wyjścia ze starego świata tu i teraz.

W XVIII w. utopie lokowano często o całe stulecia w przyszłości i nie konstruowano ich jako oczekiwań eschatologicznych. Zbyt świeże były jeszcze wspomnienia wojen religijnych, które nierzadko nosiły w sobie element mesjanistyczny. Tacy filozofowie, jak Adam Smith czy Edmund Burke wierzyli w powolną przemianę społeczeństwa bez gwałtownych przełomów, co znalazło wyraz w mentalności konserwatyzmu oświeconego czy też klasycznego liberalizmu.

Dopiero wraz z rewolucjami w Ameryce, Francji i na Haiti przyszłość znów wydała się namacalnie bliska, a historia miała zostać przyspieszona. Wielkie narracje nowoczesności o postępie bądź upadku posiadały silną atrakcyjność intelektualną, dziś jednak historycy często przyglądają się jej znacznie uważniej, akcentują ciągłości w dziejach oraz długie procesy rozwojowe, zamiast podkreślać zupełną nowość konkretnych zjawisk.

Jako reakcja na rewolucje w XVIII oraz na początku XIX w. wyłoniło się tzw. kontroświecenie. Pojęcie to jest dość nieostre i bywało przez liberalnych myślicieli oświeceniowych używane polemicznie w sposób równie niedbały, jak w innych kontekstach czyni się to z zarzutem faszyzmu czy komunizmu. Stosowano je m.in. wobec tak różnych postaci, jak konserwatywni myśliciele pokroju Edmunda Burke’a czy Josepha de Maistre’a, ale także wobec Friedricha Nietzschego lub Michela Foucaulta, wobec szkoły frankfurckiej i neomarksizmu, a jednocześnie także wobec ruchu oporu przeciwko lewicy 1968 r.

Tymczasem w moim przekonaniu pojęcie to należałoby odnosić wyłącznie do tych stanowisk, które – podobnie jak główny nurt oświecenia – funkcjonowały w świadomości długotrwałych procesów historycznych bądź postępu dokonującego się w sposób ewolucyjny. Przedstawiciele kontroświecenia dokonywali korekty oświecenia np. wtedy, gdy jako romantycy akcentowali znaczenie uczucia obok rozumu lub podkreślali konieczność tradycji.

Mroczne oświecenie natomiast, które swoją nazwę otrzymało dopiero w XXI w., podobnie jak oświecenie radykalne pozostaje uwięzione w założeniu, że przeszłość i teraźniejszość są zdominowane przez wszechpotężne zło, od którego należy się bezwzględnie odciąć i z którego trzeba się wydostać.

Kwestia odpowiedniego naświetlenia

Sam nie podzielam wiary w upadek liberalnej demokracji ani w zbiorowe bankructwo liberalnych elit, ponieważ nie wierzę w istnienie Katedry w takim sensie, w jakim opisuje ją Yarvin. Założenie istnienia całościowej narracji właściwej określonemu nurtowi politycznemu jest w moim przekonaniu jedynie środkiem retorycznym i niczym więcej. Rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona.

W praktyce współistnieje wiele narracji oraz wiele sposobów życia. Ich właściwe wydobywanie i przedstawianie przy możliwie oszczędnym posługiwaniu się redukcjami stanowi właściwe zadanie społecznie świadomego i uczciwego intelektualnie publicysty.

Dla intelektualistów niezwykle kuszące jest myślenie w kategoriach wyraźnie wyznaczonych epok następujących po sobie. W ten sposób renesans przeciwstawiano np. rzekomo mrocznemu średniowieczu z jego Christianitas, która w rzeczywistości bynajmniej nie była tak jednolita, jak widzieli ją jej krytycy czy obrońcy. Nowoczesność zestawiano z przednowoczesnością. Także umiarkowani myśliciele oświeceniowi oraz przedstawiciele kontroświecenia niekiedy ulegali tej pokusie i torowali w ten sposób drogę radykalizacjom.

Ogłaszanie co kilka lat, a nawet co kilka miesięcy, kolejnej „przełomowej zmiany epoki” stało się dziś szczególnie rozpowszechnionym nałogiem wśród publicystów, co działa zwłaszcza wtedy, gdy długotrwała pamięć czytelników zostaje wyłączona wskutek nadmiaru informacji. Proklamowanie raz po raz w imię medialnej uwagi i w podporządkowaniu się prawom algorytmu końca liberalizmu lub konserwatyzmu jest intelektualnie nieuczciwe, a dziś również społecznie nieodpowiedzialne, ponieważ jedynie podsyca trybalizm.

Nie przypisuję Curtisowi Yarvinowi ani alt-rightowi intelektualnej rzetelności polegającej na konsekwentnej wierze w istnienie wszechobecnej liberalnej Katedry. Sądzę raczej, że prawica jest w pełni świadoma tego, że jej wyolbrzymienia stanowią środek retoryczny, instrument erystyki.

Na Katedry łatwo wskazywać palcem, łatwo burzyć je rękami nowych barbarzyńców. Znacznie trudniej jest jednak wtedy, gdy strona przeciwna okazuje się po prostu innym uczestnikiem dyskursu, który być może w ostatnim czasie odniósł większy sukces, często z całkiem przyziemnych powodów, a nie dzięki sile argumentów.

Problem polega na tym, że oczywiście istnieją silne mody intelektualne oraz niemal hegemoniczne tendencje kulturowe, które dają się dobrze badać i skłaniają do formułowania śmiałych tez. Podejmując tematycznie Yarvina i Mroczne oświecenie, sam popadam w redukcję.

Stąd też muszę podkreślić, że alt-right stanowi złożone zjawisko o różnych kierunkach, a sam Yarvin był interpretowany na bardzo różne sposoby. Jego Katedrę można rozumieć zarówno jako monolit, jak i formę władzy pozbawionej właściwego centrum, ale dotykającej wszystkich sfer życia.

W historii najnowszej lata po 1989 r. nie były ani powszechnie liberalne, ani neoliberalne, co zresztą nie jest tym samym, i bynajmniej nie zostały pozbawione wszelkiego konserwatyzmu. Podobnie najbliższe lata nie będą postliberalne. Przeciwnie – myślenie progresywne najprawdopodobniej stanie się jeszcze bardziej rozpowszechnione, podczas gdy prawica równocześnie złapie polityczny wiatr w żagle.

Katedra w przywoływanej postaci w istocie nigdy nie istniała. Żyjemy dziś raczej na Areopagu, na którym obecnych jest wielu bogów.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, uzyskanych z dopłat ustanowionych w grach objętych monopolem państwa, zgodnie z art. 80 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych.

Ten utwór (z wyłączeniem grafik) jest udostępniony na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa 4.0 Międzynarodowe. Zachęcamy do jego przedruku i wykorzystania. Prosimy jednak o zachowanie informacji o finansowaniu artykułu oraz podanie linku do naszej strony.