Konserwatyści chcą truć dzieci spalinami? Dlaczego prawica przegrywa w miastach
– Mamy dwie podstawowe prawicowe wizje miasta. Pierwsze to stanowisko libertariańskie. Drugi język to poniekąd kalka z rozwojowej agendy części prawicy. Prawicowcy wpadają w retoryczną pułapkę i sami dają z siebie robić potwory, które chcą zatruć spalinami wszystkie dzieci w miastach – mówi architekt Marek Grąbczewski.
Ignacy Dylak: Łukasz Gibała zwyciężył w pierwszej turze wyborów prezydenckich w Krakowie. Stał się naturalnym kandydatem dla prawicowych wyborców – wygrał w elektoracie Konfederacji, choć zasadniczo nie jest konserwatywnym politykiem. Wygląda na to, że prawica nie ma języka do mówienia o problemach miejskich. Zgadzasz się z tym?
Marek Grąbczewski: To jest wielowarstwowe pytanie. Rzeczywiście, jeżeli pomyślimy na przykład o lewicy, to każdy wie, co ona uważa na temat miasta. Można by było uznać, że każdy lewicowy działacz ma rodzaj manualu do obsługi miasta. Jeżeli zapytamy osobę o poglądach lewicowych, co uważa na temat konkretnych rzeczy w mieście, to możemy z dużą dozą prawdopodobieństwa odgadnąć, co powie.
Mamy tanie mieszkania na wynajem, walkę z samochodami, transport publiczny, rowery, publiczną zieleń. Taki pakiet poglądów. Natomiast jeśli chodzi o konserwatystów, to nie ma takiego katalogu.
Czyli się zgadzasz?
Wydaje mi się, że problem nie polega na tym, że nie mamy języka, tylko że mamy kilka różnych języków. Kiedy pytamy poszczególnych konserwatystów, to nie wiemy, jaka będzie odpowiedź. Upraszczając, mamy dwie podstawowe prawicowe wizje miasta.
Jakie?
Pierwsze to stanowisko libertariańskie, które wywodzi się jeszcze z czasów sprzeciwu wobec PRL-u jako systemu narzucającego dużo różnych rozwiązań. Chodzi o pryncypialną obronę osobistych uprawnień.
Widać, że jest to dosyć popularny język rozmowy o mieście wśród konserwatystów – taki, który mówi po prostu, że należy zakazać zakazów, niezależnie od tego, jaki jest przedmiot dyskusji. Choć trzeba też uczciwie przyznać, że wiele posunięć samorządów zasługuje na krytykę. Z tego powodu zwolennicy tej prostej postawy często mogą mieć rację.
Drugi język to poniekąd kalka z rozwojowej agendy części prawicy. Tak jak mówimy o tym, żeby było największe lotnisko, największy dworzec, największe porty, tak samo mówimy o miastach. Pojawiały się np. wizje, że trzeba w Warszawie na terenie po Okęciu postawić rządową dzielnicę, największą i najbardziej nowoczesną w Europie. Podobna myśl stała też na przykład za odbudową Pałacu Saskiego jako megazespołu urzędów z senatem na czele.
To są dwie główne polityczne narracje. Większość osób o konserwatywnych poglądach nie będzie miała tak radykalnego zdania, a raczej będzie wyrażała miks tych poglądów. Część będzie patrzyła też z sympatią na przynajmniej niektóre postulaty „lewicowe”.
Dodatkowo jest jeszcze kwestia tego, co na temat miasta mówią konserwatywni eksperci. Tutaj też mamy szereg różnych postaw.
I to są postulaty typowo prawicowe? Mniej chodników, więcej dróg albo po prostu rozmach?
Nie do końca. Posłużmy się przykładem Czesława Bieleckiego, który przez lata był prominentnym politykiem konserwatywnym, jeszcze od czasów opozycji demokratycznej, a jednocześnie jest architektem i wpływowym myślicielem z dziedziny urbanistyki i architektury. Jego postulaty często trudno odróżnić od tych, które popierają lewicowcy.
Już w latach 80. krytykował polskie miasta za to, że nie tworzyły zwartych miejskich przestrzeni. A to właśnie te przestrzenie są miejscem wytwarzania się relacji międzyludzkich. Po 1989 r. ostrze krytyki skierował m.in. w kierunku chaosu przestrzennego i braku państwowej polityki architektonicznej.
Bielecki więc nie łapał się ze swoimi poglądami w ten dychotomiczny podział roboczy języków prawicy miejskiej, a jednocześnie był konserwatywny. Znów, nie jest to czarno-białe.
Powiedziałeś, że Bieleckiego praktycznie nie można by było odróżnić od myślicieli lewicowych i lewicowych aktywistów. Dlaczego często racjonalne postulaty dotyczące zieleni miejskiej, ścieżek rowerowych, komunikacji publicznej są dzisiaj utożsamiane wyłącznie z lewicą, mimo że również prawica się pod nimi podpisuje?
Wydaje mi się, że są dwie przyczyny takiego nieporozumienia, dlaczego prawicowcy wpadają w retoryczną pułapkę i sami dają z siebie robić potwory, które chcą zatruć spalinami wszystkie dzieci w miastach.
Pierwszą rzeczą jest niestety postawa kontrariańska, bardzo popularna w związku z tym, że prawica w wielkich miastach przeważnie pełni rolę opozycji i outsiderów. Siłą rzeczy postawa kontestacji wszystkiego z zasady – bardzo szkodliwa i głupia – często przenika do języka prawicowego.
Druga rzecz to pewien, być może nawet nieuświadomiony, element przejrzenia niektórych konsekwencji wynikających z programu postępowych miast, w których wszyscy chcą mieszkać. Większość wyborców prawicy mieszka poza dużymi miastami.
Co masz na myśli?
Duża część postulatów miejskich związanych z hasłami, takimi jak „Miasto dla mieszkańców”, „Miasta zielone”, „Smart city”, realnie działa często na niekorzyść osób, które muszą korzystać z miast na co dzień, ze względu na dojazdy do pracy, konieczność załatwiania spraw w urzędach, dojazdy do szkół, szpitali, korzystania z kultury.
Wydaje się, że część prawicowych liderów wyłapuje podświadomie ten zaszyty w programie „wspaniałego współczesnego miasta” problem – drugą stronę zagadnienia. Jeżeli wszyscy chcą mieszkać w mieście i wszystkie fajne rzeczy są w mieście, to niewiele tych fajnych rzeczy i powodów, żeby tam być, zostaje na prowincji.
Sprzeciw prawicowców wynika więc z tego, że chcą oni zadbać o mieszkańców prowincji i o zrównoważony rozwój?
Wydaje mi się, że dzieje się to w dosyć nieuświadomiony sposób. Można by to robić lepiej. Sam element nieufności wobec tych zmian, na przykład stref czystego transportu, które są być może dobrym elementem poprawy jakości powietrza w miastach, ale odbijają się negatywnie na najbiedniejszych mieszkańcach i osobach spoza miasta, jest wart zachowania.
Przykład Krakowa pokazuje jednak, że pomiędzy interesami mieszkańców dużych miast, którzy chcą żyć w komfortowych, spokojnych warunkach, a osób z prowincji, które chcą do tych miast dojeżdżać, niekoniecznie musi zachodzić sprzeczność. Za odwołaniem prezydenta Miszalskiego w dużej mierze stały głosy mieszkańców, którzy przeciwstawili się tej strefie, choć godziła ona przede wszystkim w interesy ich podkrakowskich sąsiadów.
SCT to idealny przykład tego języka polityk miejskich. Wszystko rozbija się o „rachunek kijów i marchewek”. Prawica mówi nam o „kijach” i odbieraniu wolności, a lewica o „marchewkach” w postaci lepszego powietrza i lepszej komunikacji miejskiej. Może dlatego prawica dalej przegrywa?
Pytanie, do kogo są skierowane te kije i do kogo te marchewki. Jeżeli założymy, że przeciętny konserwatysta w Polsce kieruje swój komunikat do swojej grupy wyborców mieszkających na prowincji, to siłą rzeczy będzie im pokazywał raczej zagrożenia, a nie ma interesu w tym, żeby pokazywać racje, które za tym stoją.
Pamiętajmy też, że w czasach poprzednich rządów było dużo działań, o których mówisz. Na przykład programy walki ze smogiem, takie jak „Czyste powietrze” – związane m.in. z tym, że zakazano palenia w nieefektywnych piecach – zostały przedstawione na zasadzie marchewki.
Udało się ludzi przekonać do tego, że pomimo zakazów i kosztów wzięli to jako modernizację, poprawę dla siebie, a przy okazji coś dla innych. Chociaż wydaje się, że najwięcej, w porównaniu do nakładów, zyskali na tym właśnie ci inni. To nie jest tak, że ludzie na prowincji w Polsce są przeciwni rozwojowi. Wręcz odwrotnie, tam aspiracje związane z ogólnym dobrem czy postępem są często silniejsze niż w miastach.
Zastanawia mnie to przeciwstawianie sobie mieszkańców miast z mieszkańcami obszarów podmiejskich. Czy sprawnie działająca komunikacja miejska nie byłaby w interesie obydwu grup?
Oczywiście, że tak – korzysta na tym całe miasto. Tego typu postulaty nie są specjalnie kontrowersyjne i wszyscy starają się je podnosić. W dyskusji dotyczącej stosunku konserwatystów do miast bardzo często posługujemy się kalkami albo radykalnymi stanowiskami.
Jeżeli prześledziłoby się stanowiska lokalnych komitetów, to widać, że środki takie jak kolej podmiejska czy autobusy kursujące w obrębie szerszej metropolii są powszechne także wśród konserwatystów.
Skoro wszyscy zgadzają się co do racjonalności tego rodzaju postulatów, dlaczego to akurat prawica przegrywa?
Wynika to niestety z tego, jak na poglądy działają przeprowadzki do dużych miast i migracje.
Przechył w stronę liberalną zawsze będzie tam widoczny, to jest zasada widoczna gołym okiem. Z tego względu prawicowiec, nawet ze zdroworozsądkowym programem, będzie miał bardzo trudno, żeby zawalczyć o większość czy wysoki wynik.
Realistycznie, maksimum tego, co konserwatyści mogą osiągnąć, to psucie zabawy liberałom i głosowanie na lokalnych kandydatów podważających zastany system.
Czyli na Gibałę, mimo że niegdyś był posłem z Ruchu Palikota?
Nie chcę nikogo namawiać do głosowania na konkretną osobę. Nie jestem zresztą mieszkańcem Krakowa i nie powinienem wchodzić w buty tamtejszych wyborców.
Widać natomiast prawidłowość, że kandydaci niezależni, którzy rzucają wyzwanie dominującym w dużych miastach środowiskom, widzą dla siebie potencjał poszerzenia elektoratu w tej mniejszościowej grupie miejskich konserwatywnych wyborców i starają się ich do siebie nie zrazić. U Gibały widać to choćby po zmianie podejścia do SCT.
Wejdźmy na chwilę do pokoju marzyciela. Jak powinno wyglądać takie konserwatywno-prawicowe miasto?
Miasto rzeczywiście powinno być dla mieszkańców, tylko to przekazywanie miasta w ich ręce powinno odbywać się raczej kosztem wielkiego biznesu, a niekoniecznie kosztem mieszkańców prowincji.
Emocja polegająca na tym, że duże miasta są zmęczone 30-letnim rozwojem, tworzeniem nowych miejsc pracy, wieżowców i osiedli, jest czymś, co można zagospodarować, by stworzyć coś lepszego. Nowe osiedla, sklepy czy biurowce rzadko wywołują entuzjazm dotychczasowych mieszkańców. Jeszcze kilkanaście lat temu w miastach było mocne pragnienie nowości, „żeby coś się działo”. Dziś nowa inwestycja to bardzo często pretensje o korki, hałas, znikającą zieleń. Ta emocja często jest po prostu słuszna.
Miasto powinno umożliwiać tworzenie się relacji i wiązać ludzi z miejscem. Wszystkie działania zmierzające do tego, by tworzyć tożsamość miejsca, nie przeinwestowywać go, nie zagęszczać ponad miarę i nie wymuszać dodatkowego ruchu, odbieram jako pozytywne. Te środki, zaoszczędzone w miejscach, gdzie coraz częściej bardziej przeszkadzają niż pomagają, można skierować do miejsc, które ich dzisiaj bardzo potrzebują, na przykład mniejszych miast poprzemysłowych, walczących z demograficzną zapaścią.
Do tego dochodzą oczywiste, konserwatywne działania, jak szacunek do rzeczy zastanych – w pierwszej kolejności do zabytków. Stara tkanka zasługuje na większy szacunek i konserwatyści powinni być tego naturalnym orędownikiem.
Kolejnym tematem jest zieleń. Nawet jeśli posadzimy ją gdzie indziej w ramach rekompensaty, to miną pokolenia, zanim odzyskamy ją w obecnym stanie, a jest to bardzo ważne dla tożsamości.
Czyli istnieje coś takiego jak konserwatywna urbanistyka?
Obecnie nie istnieje coś takiego. A czy mogłoby istnieć? Raczej też nie. Urbanistyka to dziedzina z pogranicza sztuki i nauki, operująca narzędziami z różnych epok: przednowoczesnymi, modernistycznymi, postmodernistycznymi.
Niedobrze jest ograniczać urbanistom zestaw narzędzi tylko do kilku, bo doktrynerskie projektowanie rzadko wychodzi miastu na dobre. Raczej możemy wyznaczać aksjologiczne cele miastu i pod to dobierać narzędzia do konkretnych miejsc.
To nasze cele – przykładowo: nawiązywanie relacji czy dbanie o najsłabszych – powinny być konserwatywne, a do tego urbaniści dobiorą już narzędzia typowe dla urbanistyki, które wymykają się tym podziałom.
Powiedziałeś, że konserwatywno-prawicowe miasto powinno tworzyć przestrzeń do zawiązywania relacji. Jak ma się do tego idea „piętnastominutowego miasta”, gdzie znam każdego fryzjera czy każdą panią w urzędzie, a wszędzie dotrę w kwadrans?
Piętnastominutowe miasto to akurat idea bardzo sprzyjająca konserwatywnym relacjom. Najlepszym na to dowodem jest fakt, że piętnastominutowym miastem jest większość miast powiatowych. Małe miasteczko, w którym wszędzie da się dojść na piechotę, gdzie na rynek jest 10 minut spaceru, a za nim są tereny zielone, to jest właśnie to miasto, o które chodzi.
Leon Krier, myśliciel krytykujący modernizm, miał ideę związaną z rozwojem miast, którą można nazwać konserwatywną. Uważał, że miasta powinny rozwijać się przez pączkowanie, a nie narastanie.
W tym sensie idea, w której miasto składa się z półniezależnych komórek, które współpracują i tworzą synergię, ale jednocześnie zapewniają mieszkańcom podstawowe potrzeby, jest dosyć niekontrowersyjna.
Ciekawi mnie kwestia estetyki. Czy również na tym konserwatyści nie powinni budować swojego języka, w mówieniu o miejskich problemach?
Kategoria piękna jest bardzo subiektywna. Uważam się za konserwatystę, projektuję budynki, a przecież czasem nie podobają się one innym konserwatystom (śmiech).
Dużym problemem jest niedostateczna liczba konkursów, zwłaszcza na obiekty publiczne, oraz bardzo ekonomiczne traktowanie budynków. Włodarzy nie rozlicza się z tego, czy coś jest piękne, ale główną kategorią jest budżet inwestycji.
Tak samo deweloperzy i inwestorzy prywatni często traktują obiekty budowlane wyłącznie jako aktywa finansowe. Jeżeli tak podchodzimy do budynku, to siłą rzeczy będzie on tylko na tyle ładny, na ile być musi.
Tak, w tym sensie prawica ma się czego nauczyć. Sprzeciw wobec brzydoty nie musi się automatycznie równać większym kosztom, ale jeśli naszym głównym kryterium pozostanie krótkoterminowa opłacalność, to nie wyrwiemy się nigdy z bylejakości.
Publikacja nie została sfinansowana ze środków grantu któregokolwiek ministerstwa w ramach jakiegokolwiek konkursu. Powstała dzięki Darczyńcom Klubu Jagiellońskiego, którym jesteśmy wdzięczni za możliwość działania.
Dlatego dzielimy się tym dziełem otwarcie. Ten utwór (z wyłączeniem grafik) jest udostępniony na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa 4.0 Międzynarodowe. Zachęcamy do jego przedruku i wykorzystania. Prosimy jednak o podanie linku do naszej strony.
Ignacy Dylak
Marek Grąbczewski
