Netflix ukradł „Lalkę”? Prof. Gawin: To intelektualnie marny produkt

– Ten film pokazuje, jak przemysł filmowy potrafi niesamowicie zręcznie pasożytować na klasycznych treściach. […] Dorobiliśmy się świetnego produktu show-biznesu, który jednak intelektualnie jest po prostu marny – mówił na debacie wokół „Lalki” Netlixa prof. Dariusz Gawin.

We wtorek 22 października w warszawskiej siedzibie Klubu Jagiellońskiego odbyła się debata poświęcona porównaniu „Lalki” Netflixa i „Lalki” Prusa. Naszymi gośćmi byli prof. Dariusz Gawin i dr Alicja Urbanik-Kopeć. Rozmowę poprowadził Przemysław Batorski.

Netflix nie dorasta Prusowi do pięt

W odpowiedzi na pytanie o drastyczną zmianę przesłania oryginału oraz spłycenie psychologii na rzecz pewnego rodzaju rozwoju osobistego, prof. Gawin bezlitośnie wyśmiał tę tendencję:

– Na końcu otrzymujemy po prostu coaching. […] To idealnie zgadza się z kierunkiem współczesnej pop-psychologii. Otwieramy wielki ilustrowany magazyn dla burżuazji, w którym z jednej strony mamy najmodniejsze sofy i ekskluzywne wakacje, a z drugiej trywialną poradę, by za wszelką cenę po prostu „być wiernym sobie” – mówił prof. Dariusz Gawin.

Z innej perspektywy ujęła to dr Urbanik-Kopeć, która zauważyła odrzucenie prusowskiego pesymizmu i wskazała, że serial na motywach polskiego eposu mieszczańskiego tak naprawdę bardziej odpowiada serialom zachodnim.

– Prus w „Lalce” jest pesymistą. Mówi o tym, że jesteśmy produktem gnijącego społeczeństwa i nie potrafimy zrealizować wielkich marzeń. […] Tymczasem serial przekonuje, że na tym całym rozpadzie da się coś ugrać – jeśli będziesz wystarczająco sprytny, bezwzględny i weźmiesz los w swoje ręce, osiągniesz wszystko. To jest konkluzja rodem z „Gry o tron”, a nie z powieści Prusa – stwierdziła dr Alicja Urbanik-Kopeć.

Kto psom klnie, temu psy łżą

U odbiorców serialu równie silne emocje jak zmiana fabuły polskiej klasyki wywołała powszechna wulgarność postaci i wszechobecne przekleństwa. Dr Urbanik-Kopeć tłumaczy na swój sposób potrzebę takich scen:

– Musimy przyjąć, że to serial dociśnięty do ściany, groteskowy i celowo przerysowany. […] Kiedy bohaterowie ze wściekłością, używając skrajnych wulgaryzmów, wygarniają sobie to, czego przez dziewiętnastowieczny konwenans w rzeczywistości nigdy by sobie nie powiedzieli – to ja się cieszę. To jest fantastycznie, emocjonalnie zagrane i taki rodzaj trawestacji chętnie widzę w kinie – mówiła badaczka.

W odpowiedzi na pochwałę tego stylu prof. Gawin wypunktował, że rzekoma postępowość serialu to w rzeczywistości tylko wykalkulowana estetyczna poza:

– Cała ta rzekomo lewicowa, transgresywna maniera, która miała rozwalać rzeczywistość, stała się dzisiaj po prostu nowym akademizmem na służbie wielkiej korporacji […] Mamy do czynienia z estetyką nadekspresji, w której twórcy fałszywie zakładają, że coś staje się autentyczne dopiero wtedy, gdy zostanie wywrzeszczane i mocno przeklęte – stwierdził prof. Gawin.

Bardziej współczesna niż współczesność

Dr Urbanik-Kopeć, wytykając błędy w tworzeniu świata przedstawionego, dobitnie obnażyła bezsens przedstawiania w imię dzisiejszych trendów ówczesnych arystokratek jako postępowych emancypantek.

– Próba zrobienia z Izabeli wyemancypowanej dziennikarki jest zupełnie bezsensowna, bo ją obchodził wyłącznie czubek własnego nosa i nie potrafiła przejąć się losem innych. […] Jednak współczesnemu widzowi bardzo trudno jest dzisiaj przełknąć historię, w której postać nie jest niezależną, sprawczą jednostką, potrafiącą sama wyciągnąć się z bagna za własne sznurowadła – punktowała dr Urbanik-Kopeć

Swoją perspektywę dołożył również prof. Gawin, wypowiadając się ostro na temat sprowadzenia rosyjskiego zaborcy do roli karykaturalnego wroga.

– Biznesplan zakłada, że to ma być z powodzeniem oglądane na całym świecie. Wobec tego rosyjski urzędnik carski nie jest wcale pokazany jako okupant, który represjonuje polskość, lecz jako obrzydliwy reprezentant patriarchatu, który uciska kobiety. […] Ta żałosna kalka to produkt w pełni bezpieczny i korporacyjny, przebrany w szaty współczesnego feminizmu – krytykował profesor.

Dlaczego i po co?

Podsumowując ogólny sens produkowania tego typu dzieła na podstawie klasyki literatury polskiej, prof. Gawin nazwał serial doskonałym biznesem, ale intelektualną wydmuszką.

– Ten film pokazuje, jak przemysł filmowy potrafi niesamowicie zręcznie pasożytować na klasycznych treściach. […] Biorą utwory, o których ludzie mają blade pojęcie, bo czytali je jako niedojrzali uczniowie w liceum, a potem arogancko robią z nich nowoczesny mash-up. Dorobiliśmy się świetnego produktu show-biznesu, który jednak intelektualnie jest po prostu marny – wypunktował prof. Gawin.

Inaczej patrzy na to dr Urbanik-Kopeć, puentując, dlaczego takie oddzielenie adaptacji od oryginału wcale nie musi być zawsze złe i do czego właściwie służy nam dziś kino kostiumowe:

– Jeżeli ktoś naprawdę chce wiedzieć, co Prus myślał o otaczającej go rzeczywistości i jak wyglądały tamte czasy, to powinien po prostu przeczytać „Lalkę”. […] Ekranizacje historyczne stają się o wiele ciekawsze i cenniejsze wtedy, kiedy potrafią powiedzieć nam coś o nas samych i o tym, co współczesne społeczeństwo myśli o przeszłości – skwitowała badaczka.