Prześniona rewolucja polskiej modernizacji. Polska kultura potrzebuje remake’u „Daleko od szosy”

Mam w nosie to, czy jakiś influencer albo turysta lubi polskie pierogi, czy zachwyca się czystością naszych miast. Nie da się opowiadać o Polsce światu, jeśli sami Polacy nie wiedzą, kim tak naprawdę są. Powinniśmy spojrzeć na nas samych z perspektywy wewnętrznej. W naszej popkulturze brakuje wielkich opowieści, które przedstawiałyby historię modernizacji oraz awansu społecznego ostatnich 35 lat – twierdzi w najnowszym odcinku Kultury Poświęconej Konstanty Pilawa.

Prześniona rewolucja polskiej modernizacji

Wiceprezes Klubu Jagiellońskiego zwrócił uwagę, że cała dyskusja wokół działalności i postaci Barbary Mróz-Gorgoń skupiła się na sprawach drugorzędnych:

– Kiedy byliśmy na urlopie, cała Polska żyła sprawą pani profesor Barbary Mróz-Gorgoń, która opublikowała swój niesławny raport. Przyglądając się temu z boku i ukradkiem zerkając na Facebooka, dziwiłem się, że cała debata wokół Mróz-Gorgoń nie dotyka kluczowej kwestii – mówił publicysta.

– Problem nie polega na tym, że ta pani wygenerowała swój raport za pomocą sztucznej inteligencji ani na tym, że jest reprezentantką „kryzysu mentalnego Wilanowa” operującą angielską nowomową. Nie chodzi nawet o te miliony złotych, ale o podstawowe, błędne założenie raportu.

Wynika z niego bowiem, że chcemy promować polską markę wyłącznie na podstawie badania tego, co mówią o nas za granicą. Nie wiem jak ty, ale ja mam w nosie to, czy jakiś influencer albo turysta lubi polskie pierogi, czy zachwyca się czystością naszych miast – dodał.

– W budowaniu rozpoznawalności chodzi o coś zupełnie innego. Powinniśmy spojrzeć na nas samych od środka, z perspektywy wewnętrznej. Nie da się opowiadać o Polsce światu, jeśli sami Polacy nie wiedzą, kim tak naprawdę są. W naszej popkulturze brakuje kultowych, wielkich opowieści, które przedstawiałyby historię modernizacji oraz awansu społecznego ostatnich trzydziestu pięciu lat.

Gdybym miał wydać te sześćset czterdzieści milionów złotych z podatków, chętnie przeznaczyłbym je na stworzenie wielkich dzieł – filmu lub serialu – które, parafrazując Andrzeja Ledera, opowiedziałyby o prześnionej historii polskiej modernizacji – stwierdził wiceprezes KJ

Analizując dawną popkulturę, publicysta przywołał swoje niedawne seanse:

– Zastanawiałem się, jak do tego podejść. I jako że ostatnio jestem zachwycony retromanią na PRL – oczywiście nie w wersji politycznej, ale kinematograficznej – to przypominam sobie wszystkie kultowe seriale PRL-u, „Daleko od szosy” i „Czterdziestolatka”.

To, co zauważyłem w tym wielogodzinnym seansie domowym, to właśnie deficyt, którego mi dzisiaj brakuje. To była bardzo skuteczna PRL-owska propaganda, która sprzedawała sukces Polski Ludowej, ale robiła to na tyle inteligentnie, że nie opisywała nieistniejących doświadczeń, tylko realne procesy, które rzeczywiście zmieniały polskie społeczeństwo.

Procesy pokazane w obu tych serialach są de facto źródłami również naszego sukcesu i wielkich zmian, które obserwujemy w polskim społeczeństwie po 1989 roku – choć już w innym czasie i w innym kontekście społecznym.

Brakuje nam polskiego everymana

Piotr Kaszczyszyn zwrócił z kolei szczególną uwagę na postać głównego bohatera kultowego serialu:

– Leszek Górecki, główny bohater „Daleko od szosy”  jest PRL-owskim everymanem. Widzimy historię awansu społecznego na przestrzeni tych kilku odcinków – awansu osiągniętego indywidualną pracą, wysiłkiem i ambicją głównego bohatera. Jednocześnie ten awans jest możliwy dzięki instytucjom państwa.

On korzysta z powszechnej edukacji, która wcześniej nie była możliwa. Korzysta z tego, że może iść do technikum, a później zostać kierowcą. Bohater startuje ze swojej wsi rodzinnej, a kończy, składając prawdopodobnie papiery na Politechnikę Łódzką.

– Ten serial historii awansu co do zasady nie zakłamywał. Pokazano w nim wszystkie autentyczne elementy: hotel robotniczy, technikum, możliwość pójścia na studia czy fakt, że bohater mógł stopniowo zmieniać pracę na coraz bardziej wartościową.

Ale przedstawiono też obiektywne bariery: wstyd klasowy z powodu braku znajomości wielkomiejskich kodów, brak dostępności mieszkań w wielkich miastach czy problemy z meldunkiem. Te wszystkie rzeczy serial oddaje niezwykle trafnie.

Kalka z Zachodu zamiast własnego języka

Wiceprezes naszego stowarzyszenia wskazał z kolei na głęboki problem współczesnej polskiej twórczości:

– Wawrzyniec Rymkiewicz mówił niedawno o tym, że polska kultura po 1989 roku zatraciła swój własny język opisu. Nie mamy autorskich opowieści o Polakach, tylko opowieści skopiowane z tego, jak widzimy siebie w lustrze zachodniego społeczeństwa.

Zachowujemy się tak, jakbyśmy chcieli niejako inscenizować gusta i symboliczne pragnienia Amerykanów. To znaczy, że patrzymy na Rodzinkę.pl po to, by uleczyć swoje kompleksy i udowodnić sobie, że u nas jest już tak samo jak tam.

– Konsekwencją takiego założenia – być może nawet nieuświadomionego – jest to, że nie pokazujemy realności socjologicznej. Nie pokazujemy Karwowskich, tylko jakiegoś Johna z Kentucky i to nawet nie prawdę o nim, ale nasze wyobrażenie na jego temat. To jest coś niezwykle irytującego we współczesnych polskich serialach, które są po prostu taką kalką z zachodniej kultury i tego, jak klasa średnia lubi myśleć o samej sobie.

Nowa opowieść o transformacji

Były redaktor naczelny czasopisma idei „Pressje” zaznaczył, jak mogłaby wyglądać nowa opowieść o polskiej transformacji:

– Jeśli miałbym myśleć o jakimś nowym serialu, to powiedziałbym, że musi on pokazywać cierpienie – ale nie jako coś zawinionego przez Polaków czy robiącego z nas wielkie ofiary, tylko po prostu jako integralną część opowieści o modernizacji.

Są dwie pułapki, których trzeba unikać. Jedna to opowieść w stylu Leszka Balcerowicza: było elegancko, dobrze, zapierdzielaliśmy i jesteśmy bogaci. Drugą pułapką byłoby myślenie, że to wszystko było tylko i wyłącznie „Polską w ruinie” – przypominając stare hasło wyborcze PiS-u. To dwie skrajności, których należałoby unikać.

Na poparcie tej tezy Kaszczyszyn przywołał konkretny przykład nieoczywistych bohaterów tamtych czasów:

– Przyszła mi do głowy figura z tekstu, który kiedyś popełniłem. To było omówienie książki Nie ma i nie będzie – reportażu Magdy Okraski poświęconego polskim miastom, między innymi byłym miastom wojewódzkim z czasów Gierka.

Zwróciłem wtedy uwagę, w kontekście lat dziewięćdziesiątych, na figurę, która mogłaby być dobrym, nieoczywistym bohaterem polskiej transformacji ustrojowej i tej najnowszej historii Polski. Chodzi o górników z biedaszybów.

Dla osób z optyką warszawsko-liberalną są oni pewnie jakimiś brudnymi alkoholikami, ale patrząc z perspektywy Leszka Góreckiego, to bohaterowie codzienności. Zostali w latach dziewięćdziesiątych wrzuceni w taką, a nie inną sytuację w sposób całkowicie niezawiniony i musieli sobie jakoś radzić w realiach bezrobocia.