Ucieczka na wieś? Nie, polska wieś nie ma cię w swoich planach

Wyludniająca się wieś potrzebuje nowych mieszkańców i inwestycji. Tymczasem nowe przepisy dotyczące uchwalania planów ogólnych – z którymi dziś 80 proc. samorządów ma problem – mogą utrudnić jedno i drugie, szczególnie uderzając w gminy, które najbardziej potrzebują zatrzymać depopulację. 

Zapominamy o wyludniającej się wsi

Debata o kryzysie demograficznym w Polsce skupia się na problemach wielkomiejskich, takich jak ceny mieszkań, nastawienie na karierę czy wydłużenie okresu edukacji. Pomijany jest często istotny szczegół: w 10 największych miastach w Polsce mieszka jedynie 17 proc. populacji kraju, a na obszarach wiejskich aż 41 proc.

Perspektywa wiejska jest zupełnie inna od metropolitarnej. Wieś mierzy się przede wszystkim z odpływem młodych ludzi (zwłaszcza kobiet), spowodowanym często brakiem możliwości znalezienia stabilnego zatrudnienia oraz trudnościami z budową domu na własnej ziemi.

Najnowszy #KonkretKJ pt. Wieś zniknie z planu? Jak deregulować przepisy, by Polacy wracali na obszary wiejskie podkreśla m.in. potrzeby mieszkaniowe najmłodszych pokoleń rodzin rolników, którzy po zdobyciu wykształcenia w mieście chcieliby powrócić do miejscowości pochodzenia i zamieszkać w pobliżu rodziców, dalej zajmując się produkcją rolną.

Niestety, wraz z nowymi regulacjami nakazującymi gminom uchwalać tzw. plany ogólne, osiedlenie się na wsi stanie się znacznie trudniejsze niż dotychczas.

Kamień u szyi dla wyludniających się gmin

Plany ogólne gmin są nowym instrumentem planistycznym wprowadzonym w ramach reformy planistycznej, która była jednym z tzw. kamieni milowych KPO. Zastępują one dotychczasowe studia uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, jednak mają zupełnie inny od nich status prawny i większą moc. Wyznaczają one poszczególne strefy, w których obowiązują różne zasady zabudowy.

Reforma w swoich założeniach miała być odpowiedzią na rozlewanie się zabudowy i chaos osadniczy, które są realnym problemem w Polsce. Niestety kluczowym elementem nowego systemu jest bilans chłonności demograficznej. Sprawia on, że gminy wyznaczają strefy pod nową zabudowę mieszkaniową (obszary uzupełnienia zabudowy – OUZ) w oparciu o 20-letnie prognozy demograficzne GUS.

O tym, ile terenu gmina może przeznaczyć pod nową zabudowę mieszkaniową przesądza zatem prognozowana liczba mieszkańców gminy. Dla regionów dotkniętych depopulacją oznacza to błędne koło: gorsza prognoza demograficzna skutkuje większym ograniczeniem wyznaczania nowych terenów budowlanych, co z kolei uniemożliwia przyciąganie nowych mieszkańców i powrót młodych rodzin.

Gminy zmagające się z wyzwaniem depopulacji mają w praktyce zamkniętą drogę do jej zwalczania przez politykę osadniczą. Im gorsza bowiem sytuacja demograficzna wsi, tym bardziej pesymistyczne będą jej prognozy demograficzne. To z kolei oznacza, według ustawy, niższe zapotrzebowanie na budownictwo mieszkalne, a więc mniej terenu pod nową zabudowę.

Samorządy nie uchwalają planów ogólnych

Do 31 sierpnia 2026 r. wszystkie gminy w Polsce muszą uchwalić plany ogólne. Ten termin był już jednak wielokrotnie przesuwany – pierwotnie gminy miały to zrobić do końca 2025 r., a później do 30 czerwca br.

Mimo kolejnego odroczenia terminu dla samorządów, na początku lipca 2026 r. ok. 80 proc. gmin w Polsce wciąż nie sfinalizowało tego procesu, a ponad setka nawet go nie rozpoczęła. Zrobiło to jedynie 286 z 2479 gmin. 118 nie podjęło nawet uchwały o przystąpieniu do sporządzania planu. Reforma zdecydowanie przeceniła możliwości samorządów, które musiały często korzystać z usług podmiotów zewnętrznych, a także były zalewane wnioskami o warunki zabudowy.

Reforma pozbawiona perspektywy rolnika

Strefa otwarta, do której trafia większość gruntów rolnych, w praktyce wyklucza zarówno możliwość zabudowy siedliskowej i jednorodzinnej (również w odniesieniu do nieruchomości gruntowych bezpośrednio przylegających do istniejącej zabudowy), jak i inwestycje w obiekty związane z produkcją rolną lub przetwórstwem żywności.

Wadą nowych przepisów jest także jednakowe podejście do bardzo zróżnicowanych pod względem sytuacji i wielkości gmin. Ustawowe mechanizmy działają identycznie w gminie bezpośrednio sąsiadującej z Warszawą, jak i w gminie oddalonej o sto kilometrów od metropolii – choć pierwsza broni się przed nadmiernym napływem nowych mieszkańców, a druga walczy o przetrwanie i zatrzymanie depopulacji.

Reforma całkowicie ignoruje również historyczne zróżnicowanie struktury agrarnej Polski, będące wciąż dziedzictwem zaborów. Te same przepisy dotyczą rozdrobnionych gospodarstw rolnych w Małopolsce i wielkopowierzchniowych gospodarstw w Wielkopolsce.

Nasze rekomendacje

Aby ograniczyć negatywne skutki reformy planistycznej i nakierować ją na właściwy tor, proponujemy pakiet rozwiązań i zmian legislacyjnych, które szczegółowo opisaliśmy w przywoływanym już KonkrecieKJ.

Rekomendujemy rozwiązania, które ograniczą negatywne skutki reformy dla wyludniających się wsi i poprawią możliwości powstawania zabudowy siedliskowej i jednorodzinnej na gruntach położonych na terenach wiejskich poza obszarami aglomeracyjnymi. W strefach podmiejskich ograniczenie podaży gruntów pod zabudowę jest kierunkiem słusznym, inaczej jest jednak z gminami, którym grozi wyludnienie.

Proponujemy odblokowanie inwestycji rolniczych w strefach otwartych (SO) i powiązanie ich ze standardami inwestycyjnymi i krajobrazowymi. Postulujemy również wprowadzenie ułatwień w nabywaniu siedlisk o powierzchni nieprzekraczającej 2 ha dla osób chcących osiedlać się na obszarach wiejskich.

Przy tak szeroko zakrojonej reformie planistycznej niezbędne jest również wsparcie samorządów na prowincji – m.in. poprzez zapewnienie im uproszczonej ścieżki zmian planów ogólnych wraz z dotacją celową.

Zapoznaj się z pełną treścią #KonkretuKJ: „Wieś zniknie z planu? Jak deregulować przepisy, by Polacy wracali na obszary wiejskie” autorstwa Bartosza Mielniczka.