Okruchy z wydawniczego stołu. Postulat 10 proc. dla pisarzy to nie wszystko

I na mrozach getyckich, pod rzymskimi znaki, / Me wiersze centuriony czytają prostaki, / Pono się i Brytania nimi rozkoszuje, / Lecz jaka z tego korzyść? – Mój mieszek nie czuje. Tak o korzyściach płynących z pracy twórczej – a raczej ich względnym braku – pisał w I w. po Chr. Marcjalis. Dwa tysiące lat później, gdy twórczość za wierzchnie nakrycie ma już dziurawy płaszcz praw autorskich, słowa rzymskiego poety rezonują na nowo – tym razem w ramach chaotycznego i potransformacyjnie nieokrzepłego polskiego rynku literackiego. Rynku, dla którego rewolucją byłoby zapewnienie autorom i tłumaczom książek honorarium w wysokości marnych 10 procent od ceny wydanego egzemplarza.

Zakup biletu na pociąg na trasie Warszawa-Gdańsk wymaga sprzedania wcześniej 15 książek. Z kolei nabycie jednej pary okularów to już 240 książki, zakup niezbędnych do pracy urządzeń to 833 książki w przypadku tabletu graficznego, a gdy chodzi o laptopa – tysiąc. Jeszcze droższe potrafi być zadbanie o własne zdrowie: kupienie aparatu z wizytami u ortodonty kosztuje w sumie równowartość honorariów autorskich za 3 tys. sprzedanych książek.

Te i inne liczby poznać mogliśmy dzięki kampanii, prowadzonej przez Unię Literacką i zrzeszonych w niej autorów. Jednocześnie, organizacja zaczęła aktywnie postulować wpisanie do projektu ustawy o ochronie rynku książki minimalnej kwoty – określonej procentem od ceny okładkowej książki – która byłaby wypłacana autorowi.

Jak się bowiem okazuje, wysokość kwoty, która trafia ostatecznie do pisarza, nie tylko jest mu narzucana przez wydawnictwo, ale drastycznie odstaje od europejskich realiów i godziwych warunków opłacania pracy twórczej.

Pusty mieszek Marcjalisa, pusty portfel polskiego pisarza

Portfele polskich pisarzy, podobnie jak mieszek Marcjalisa, rzeczywiście często nie czują większych korzyści z ogromu pracy, jaki ich właściciele włożyli w przygotowanie – napisanie, przetłumaczenie czy zilustrowanie – książki. Normą jest ustalanie honorarium przynależnego autorowi na poziomie 5 czy nawet 2-3 procent od ceny okładkowej sprzedanej książki, a w wielu przypadkach – od realnej ceny, jaką zapłacił przyszły czytelnik w księgarni.

Jak czytamy w raporcie Jeszcze książka nie zginęła? (Polska Sieć Ekonomii, 2024), przy założeniu średniej ceny okładkowej w wysokości 57,50 zł oraz 5-procentowej stawki, do autora – który poświęcił na powstanie książki długie miesiące, jeśli nie lata pisarskiej pracy – trafi zaledwie 2,87 zł brutto z każdej transakcji.

Kwota ta będzie jeszcze mniejsza – wręcz mikroskopijna – jeśli przyjmiemy niższą stawkę procentową lub zaczniemy liczyć ją nie od ceny okładkowej, lecz – co, jak podkreślają pisarze z UL, także się zdarza – od realnej ceny sprzedaży. Ta zaś po naliczeniu rabatów przez księgarnię, wynosi średnio 40,25 zł.

Na to nakładają się problemy z dostępem do danych. Autorzy często nie otrzymują od wydawnictw pełnych informacji o liczbie sprzedanych książek, które pozostają nieznane nieraz dla samych oficyn. Tylko częściowo jednak winę za taką sytuację ponoszą wydawnictwa.

Nikomu albo raczej wszystkim swoje księgi / Daję: by kto nie mniemał (strach to bowiem tęgi), / Że za to trzeba co dać, wszyscy darmo miejcie – / O drukarzu nie mówię, z tym się rozumiejcie. Współczesnym odpowiednikiem drukarza, którego tymi słowy wykpiwa Jan Kochanowski na tytułowej karcie swoich Pieśni, mógłby być dystrybutor – trzeci aktor procesu wydawniczego, od którego zależy obecnie najwięcej.

Piątka największych graczy na polskim rynku dystrybucji (tworząca niemożliwy do złamania oligopol) według raportu i relacji pisarzy ustala marże w wysokości 60, a nawet 70 proc. wartości danego egzemplarza. Kreują oni przy tym jednostronnie sytuację autorów, do woli żonglując cenami zakupu książek od wydawnictw i ich sprzedaży w księgarniach, które obsługują.

Jednocześnie nieraz każą płacić sobie za dane o sprzedaży i czekać nawet do 180 dni na wypłaty należności. Komplikują tym samym sytuację rynkową – trudną dla wydawców, a pełną niewiadomych i wręcz tragiczną – dla autorów.

Jednolita cena okładkowa i 10 proc. dla autora

Ci ostatni w zdecydowanej większości zgadzają się z tezą, że rynkowe reguły sprzedaży książek niszczą dobrą literaturę. Objawem obowiązywania tych reguł jest swoista „nadprodukcja” literatury o niewielkiej wartości artystycznej przy jednoczesnej marginalizacji ambitnej prozy i poezji.

Ta ostatnia nie jest należycie eksponowana w księgarniach, podlegających oligopolowi dystrybutorów, którzy z kolei czasem żądają dodatkowej zapłaty np. za lepiej widoczne miejsca w sklepowych witrynach.

Wszystko to, jak wskazują autorzy raportów, dzieje się w ramach rynku literackiego, który przez ponad trzy dekady, jakie minęły od zmiany ustroju, nie tylko nie miał okazji okrzepnąć, ale wytworzył warunki chaotyczne i dla wielu autorów wręcz prekaryjne.

Na taki grunt trafia flagowy w ostatnich dniach postulat Unii Literackiej – wprowadzenie ustawowego minimum, jakie otrzymywać miałby autor książki. Proponowane 10 proc. nie wzięło się znikąd – jest to stawka powszechna w krajach europejskich, którą także polscy wydawcy oferują autorom z Niemiec czy Hiszpanii przy tłumaczeniu ich książek, i którą dekadę temu wywalczyli dla siebie pisarze z francuskiego Stowarzyszenia Autorów i Ilustratorów Książek dla Dzieci.

Liczone od ceny okładkowej, owe 10 proc. przysługiwałoby pisarzowi oczywiście bez względu na to, po jak zaniżonej kwocie książka byłaby ostatecznie sprzedawana. Łączy się to z postulatem wprowadzenia jednolitej ceny okładkowej, którą wydawnictwo ustalałoby na okres maksymalnie roku od premiery danego tytułu – w tym czasie księgarnia uprawniona byłaby do sprzedaży egzemplarzy z rabatem, którego górną granicę także określałaby ustawa (15 proc. według propozycji autorów przytaczanego wyżej raportu).

Branża zaznacza przy tym, że okres z jednolitą ceną pomógłby w przesunięciu rywalizacji rynkowej w kierunku jakościowym – tytuły o proporcjonalnych cenach częściej rywalizowałyby na jakość treści czy choćby formy wydania niż na galopujące rabaty i promocje.

Propozycje te – rewolucyjne z punktu widzenia uczestników polskiego rynku literackiego w obecnym jego kształcie – zapewniłyby autorom jednak stosunkowo skromne kwoty w przedziale ok. 3-7, z porywami do 8-9 zł (zależnie od cen okładkowych), od sprzedanego egzemplarza.

Tymczasem średni nakład wynosi ok. 2 tys. egzemplarzy – liczba ta potrafi wzrosnąć kilkakrotnie w przypadku nielicznej grupy pisarzy-celebrytów i spaść do kilkuset, gdy chodzi o poezję lub ambitną, niszową prozę. Matematyka jest tu nieubłagana: dla wielu autorów nawet wdrożenie branżowych propozycji nie byłoby szansą na utrzymywanie wyłącznie z pracy twórczej.

Dałoby im jednak godne, wynagradzające ich działalność minimum. A praktyki wydawców i – przede wszystkim – dystrybutorów zostałyby ujęte w jakiekolwiek ramy, zapewniające twórcom minimalne punkty odniesienia pośród chaosu panującego na rynku literackim.

Pisarz na końcu łańcucha pokarmowego

W obecnej sytuacji nie dziwi więc, że zaledwie 25 proc. twórców utrzymuje się wyłącznie z pracy artystycznej. Raport Kondycja zawodowa i warunki pracy osób tworzących książki w Polsce (Instytut Książki, 2025) wykazał, że dla pozostałych 75 proc. dochody wynikające z twórczości są jedynie dodatkiem do domowego budżetu.

Dochody z pracy twórczej w ok. 90 proc. oscylują w granicach między minimum socjalnym (ok. 1,8 tys. zł miesięcznie) a płacą minimalną. Większość autorów nie osiąga dochodów z tantiemów i spotkań autorskich.

Najczęstszym ich źródłem jest zaś całkowita sprzedaż praw autorskich – dla wielu twórców niepewna i narażająca na straty, gdyż zapłacona jednorazowo kwota nie odzwierciedla późniejszego ewentualnego sukcesu rynkowego książki (co dobitnie pokazał przykład sporu wokół Chłopek Joanny Kuciel-Frydryszak).

Dane te drastycznie kontrastują ze stereotypem opływających w bogactwa, bestsellerowych autorów-celebrytów (stanowiących od 1 do 3 proc. tej grupy zawodowej), którzy dostają pieniądze za „siedzenie w domu” i „nieróbstwo”, do jakiego często sprowadzana jest praca twórcza. Nie przeszkadza to jednak wielu osobom w formułowaniu tego typu sądów o całej rzeszy autorów wykonujących ciężką, dodatkową i słabo wynagradzaną pracę.

Mowa tu o negatywnych stereotypach „próżniaków”, „niebieskich ptaków”, zajmujących się „niepoważną” pracą, momentalnie zyskujących sobie także łatki „darmozjadów”, gdy tylko odważą się mówić głośno o problemach swojego zawodu. To stereotypowe myślenie potrafi urosnąć nawet do rozmiarów fali hejtu, jaka przetoczyła się przy okazji prac nad ustawą o statusie artysty i propozycji dopłat do składek dla najuboższych twórców.

Chciałoby się na koniec powiedzieć, że te same osoby, które nie szanują pracy autorów, z hipokryzją sięgają potem po ich książki. Trzeba by jednak zapomnieć o fatalnym poziomie polskiego czytelnictwa.

Mimo tego, że 41 proc. polskiego społeczeństwa (według raportu Biblioteki Narodowej za 2025 rok) deklaruje jedną lekturę rocznie, często mowa o literaturze popularnej – obyczajowej, kryminalnej czy sensacyjnej. Autorzy tych książek zaś najczęściej nie narzekają na zarobki.

To tylko uwydatnia zasadność kierunku, jaki swoją kampanią wyznaczyła Unia Literacka: proponowania systemowych rozwiązań połączonego wraz z uświadamianiem społeczeństwa o patologii rynku literackiego – który zamiast miejsca w swoim centrum, stawia pisarza niejednokrotnie na końcu łańcucha pokarmowego.