Pierwsza encyklika Leona XIV. Przewidzieliśmy i opisaliśmy ją w „Cyfrowym Rerum Novarum”

15 maja Leon XIV podpisał swoją pierwszą encyklikę. Data ta nie jest przypadkowa – przypada dokładnie w rocznicę wydania przez Leona XIII przełomowej encykliki „Rerum Novarum” z 1891 roku. Dziś, 25 maja, ujrzała wreszcie światło dnia. O ile jednak u progu nowoczesności Kościół mierzył się z wyzwaniami rewolucji przemysłowej, o tyle dziś staje w obliczu rewolucji cyfrowej, której towarzyszy rozwój AI i napięcia polityczne będące ubocznym skutkiem globalizacji. W „Cyfrowym Rerum Novarum”, 66. tece Pressji, przewidzieliśmy, o czym będzie pierwsza encyklika nowego papieża.

Nadeszły rzeczy nowe

Gdy Robert Prevost został wybrany na następcę św. Piotra, przyjęcie papieskiego imienia Leon XIV tłumaczył kardynałom następująco:

„Powody są różne, ale przede wszystkim dlatego, że papież Leon XIII w historycznej encyklice Rerum novarum poruszył kwestię społeczną w kontekście pierwszej wielkiej rewolucji przemysłowej, a dziś Kościół dzieli się z wszystkimi swoim dziedzictwem nauki społecznej, aby odpowiedzieć na kolejną rewolucję przemysłową i rozwój sztucznej inteligencji, które stawiają nowe wyzwania w zakresie obrony godności ludzkiej, sprawiedliwości i pracy”.

Na naszych łamach Jan Maciejewski podkreślał, że „Leon XIV już w pierwszych dniach pontyfikatu ogłosił, że Sztuczna Inteligencja jest dla niego tym, czym »kwestia robotnicza« była dla Leona XIII, autora Rerum novarum. Musimy przyjąć tę deklarację z całą powagą i szerokością wynikających z niej konsekwencji”.

„Będzie to bowiem pontyfikat, na czas którego przypadną kolejne kroki w kierunku osiągnięcia »Technologicznej Osobliwości«, a może i ona sama. Moment, od którego AI potrafi projektować coraz lepsze wersje samej siebie, wykładniczo przyspieszając swój rozwój, wyrastając poza kontrolę i poznanie człowieka. Mówiąc wprost – chwili, w której Nowe Nienazywalne ostatecznie zerwie się z ludzkiej smyczy” – pisał Maciejewski.

W sidłach smartwicy

Przeżywamy silny wstrząs, porównywalny do czasów przemian z rewolucji przemysłowej. Świat wyewoluował z modelu industrialnego w społeczeństwo usług, funkcjonujące w wirtualnej rzeczywistości. Technologia nie tylko wpływ na relacje, ale również zmienia naszą fizjologię.

Polskie nastolatki spędzają przed ekranami średnio 4-5 godzin dziennie, wielu z nich nawet dwukrotnie więcej. „Smartwica” jest silnie skorelowane z depresją, powoduje zanik umiejętności komunikacyjnych i wzmacnia poczucie samotności, szczególnie uderzając w pokolenie Z – osoby które dorastały w otoczeniu technologii od najmłodszych lat.

Skutków ubocznych rewolucji cyfrowej jest znacznie więcej. Nadmierna stymulacja niebieskim światłem ma negatywny wpływ na naszą umiejętność koncentracji, skupienia uwagi, odczuwania empatii i spostrzegania rzeczywistości. Pornografia – cyfrowy narkotyk porównywany do heroiny – pustoszy relacje damsko-męskie i staje się coraz powszechniej oglądana przez dzieci.

Sztuczna inteligencja jako narzędzie technofeudałów?

Jednak największe zmiany zdaje się, że dopiero nadejdą wraz z dalszym rozwojem sztucznej inteligencji. Stawia ona wiele dotychczasowych zawodów wykonywanych przez człowieka pod znakiem zapytania.

„W perspektywie katolickiej nauki społecznej praca – jak podkreślał Jan Paweł II we wspominanej encyklice Laborem exercens – jest szczególnymi miejscem samorealizacji osoby, wykonywania pierwotnego nakazu danego Adamowi i Ewie w raju. »Czyńcie sobie ziemię poddaną!«.

Czy ludzie zastąpieni sztuczną inteligencją znajdą inny rodzaj działalności, w którym będą w stanie zrealizować swoją godność?” – zastanawiał się Cezary Boryszewski we wstępie do 66. teki „Pressji”.

Zdaniem greckiego ekonomisty Janisa Warufakisa, żyjemy w dobie technofeudalizmu. Wąska grupa „chmuralistów” – właścicieli Big Techów – czerpie pasywne zyski z naszej nieodpłatnej pracy. Jako nowocześni chłopi pańszczyźniani przekazujemy im swoje dane i uwagę w zamian za dostęp do aplikacji, mediów społecznościowych czy wyszukiwarek.

Następnie algorytmy AI wykorzystują je do modelowania naszych pragnień i napędzania konsumpcji. Wielkie fabryki zastąpiły Big techy.

Samo AI rodzi znacznie więcej problemów: od kwestii odpowiedzialności za podejmowane przez niego decyzje, po niezrozumienie tego, w jaki sposób funkcjonują modele językowe przez samych projektantów algorytmów.

„Nowa rewolucja przemysłowa. Godność pracy postawiona pod znakiem zapytania ze względu na globalizację, rewolucję cyfrową i AI. Nadszedł czas na nowe Rerum novarum. Na ponowne poruszenie kwestii społecznej na miarę wyzwań trzeciej dekady XXI w.” – pisał Cezary Boryszewski na łamach „Pressji”.

Redaktor naczelny naszego czasopisma idei napisał o jego 66. edycji w następujący sposób: „Niniejszy numer jest więc wielkim oczekiwaniem nowej encykliki społecznej. Oczekiwaniem głosu tak przenikliwego i harmonizującego sprzeczności, jak ten sprzed 134 lat.

Czy to się uda? Chciałbym, aby niniejszy numer »Pressji« był małym kamyczkiem w realizacji tej idei. Idei cyfrowego Rerum novarum”.

„W tej tece postanowiliśmy – jako środowisko, dla którego katolicka nauka społeczna stanowi podstawową matrycę interpretacji rzeczywistości politycznej – przygotować papieżowi „przedpole” dla nowej encykliki” – dodawał.

Zachęcamy do lektury „Cyfrowego Rerum Novarum”, 66. teki czasopisma „Pressje” .