Polski samorząd do reformy? Oto pomysł rewolucji ustrojowej w gminach

Polski samorząd znalazł się w ślepym zaułku prezydencjalizacji, która dusi aktywność obywatelską i paraliżuje rady gmin. Zamiast budować silne wspólnoty, promuje klientelizm i wzajemną wrogość struktur lokalnych. Kluczem do zmiany jest nowy podział ról.

Czy można zasadnie twierdzić, że trwający od dwóch ponad dekad eksperyment z polskim samorządem zakończył się niepowodzeniem?

Autorzy raportu Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Regulskiego: Cezary Trutkowski, Jerzy Stępień i Jakub Dorosz-Kruczyński, zdają się odpowiadać na to pytanie twierdząco. Polski samorząd znalazł się w ślepym zaułku prezydencjalizacji, która dusi aktywność obywatelską i paraliżuje rady gmin.

Proponowana przez nich reforma to próba odpowiedzi na pytanie: jak przywrócić gminę mieszkańcom, nie rezygnując z prawa do bezpośredniego wyboru lidera?

Samorząd w cieniu monokracji 

Obecny model ustrojowy, wprowadzony w 2002 roku, doprowadził do sytuacji, w której wójt, burmistrz czy prezydent skupia w swoim ręku niemal pełnię władzy.

Autorzy raportu, opierając się na badaniach FRDL z 2024 roku oraz autorytecie ojców polskiej samorządności, Jerzego Regulskiego i Michała Kuleszy, wskazują na postępującą „prezydencjalizację” polityki lokalnej.

System ten, zamiast budować silne wspólnoty, promuje klientelizm i wzajemną wrogość struktur lokalnych. Co więcej, sprawia również, że mieszkańcy często nie wiedzą, kto realnie odpowiada za konkretne decyzje.

Przywrócenie równowagi 

Fundacja proponuje odejście od modelu, w którym jedna osoba jest jednocześnie politycznym liderem, szefem administracji i organem wydającym decyzje administracyjne.

Kluczem do zmiany jest nowy podział ról, inspirowany m.in. modelem council-manager, znanym z Irlandii czy USA. W proponowanym modelu wójt (lub burmistrz/prezydent), choć nadal wybierany w wyborach powszechnych, staje się przewodniczącym rady gminy.

Zamiast administrować, ma wyznaczać kierunki rozwoju, inicjować strategie, dbać o konsensus w radzie, a także reprezentować gminę na zewnątrz. Staje się on służebny wobec rady, a nie konkurencyjny względem niej, co rozwiązuje problem „podwójnej legitymacji demokratycznej”, będącej dziś źródłem wielu konfliktów paraliżujących gminy.

Jak czytamy w raporcie: „W proponowanym modelu bezpośredni mandat wójta zostaje przekierowany na przewodniczenie organowi stanowią cemu, co czyni go służebnym wobec rady, a nie konkurencyjnym względem niej”.

Sekretarz Gminy, czyli profesjonalizacja

Centralnym punktem reformy jest instytucja Sekretarza Gminy. To on staje się organem wykonawczym i szefem administracji. Nie jest on jednak politykiem, lecz członkiem nowo tworzonego samorządowego korpusu służby cywilnej.

Sekretarz wyłaniany jest w otwartym, fachowym konkursie przez komisję z udziałem przedstawicieli mieszkańców (np. rad seniorów), wśród kryteriów wyboru są między innymi: wykształcenie kierunkowe i staż pracy w administracji.

Ostatecznego powołania dokonuje rada większością 3/5 głosów (lub w drugim kroku bezwzględną większością). Sekretarza obowiązuje bezwzględny zakaz przynależności do partii politycznych oraz zakaz kandydowania w jakichkolwiek wyborach pod rygorem wygaśnięcia mandatu. Odpowiada przed radą, a raz w roku poddawany jest procedurze wotum zaufania.

Zarządza urzędem, kadrami, wykonuje budżet i wydaje decyzje administracyjne, co ma gwarantować ich bezstronność i odporność na polityczne naciski.

Projekt przewiduje też mechanizmy zabezpieczające przed paraliżem. Jeśli rada uporczywie odmawia wyboru Sekretarza z przyczyn politycznych, możliwe jest nawet skrócenie jej kadencji przez Prezesa Rady Ministrów. Z kolei w sytuacjach obiektywnego braku kandydatów, wójt (burmistrz/ prezydent) może powierzyć pełnienie obowiązków sekretarza pracownikowi urzędu na okres 3 miesięcy.

***

Reforma FRDL to próba profesjonalizacji zarządzania lokalnego przy jednoczesnym wzmocnieniu kontroli społecznej.

Poprzez oddzielenie „polityki” (wójt/burmistrz/prezydent i rada) od „administrowania” (Sekretarz), autorzy chcą stworzyć system, w którym spory o wizję gminy toczą się jawnie na sesjach rady, a usługi dla mieszkańców są realizowane przez stabilną i fachową kadrę urzędniczą.