Wiek emerytalny? Podnieść, zrównać dla kobiet i mężczyzn, uzupełnić o korektę demograficzną

Najbardziej ambitną, choć – co symptomatyczne – nieudaną reformą w długiej karierze premiera Donalda Tuska było podwyższenie wieku emerytalnego. Najbardziej antyrozwojową decyzją rządu PiS – jego obniżenie. Jeśli chcemy, by Polska w kolejnych dekadach nadal była pionierem wzrostu wśród państw Zachodu, musimy na nowo rozpocząć debatę o emeryturach. Nasza propozycja na jej otwarcie jest prosta: wiek emerytalny należy podnieść, zrównać dla kobiet i mężczyzn oraz wprowadzić do nowego systemu korekty demograficzne.

To kolejny artykuł z cyklu „Prorodzinne prowokacje”. W ramach kampanii #KiedyNieMaDzieci będziemy publikować odważne diagnozy i nieoczywiste pomysły dotyczące polityki rodzinnej i demografii. Zachęcamy do lektury tekstu wprowadzającego do naszego cyklu, nadsyłania własnych pomysłów i propozycji reform na adres [email protected] oraz wsparcia naszej kampanii 1,5% PIT dla Klubu Jagiellońskiego. Numer KRS: 0000128315 

Debata, której nie unikniemy

„Co robić wobec zapadającej się demografii i coraz większej liczby seniorów, na którą pracuje coraz mniej młodych?” – zapytała przed kilkoma dniami minister Katarzyna Pełczyńska-Nałęcz. „Moje wyłącznie prywatne zdanie – jednym z rozwiązań powinno być wyrównanie wieku emerytalnego. Przez lata temat tabu – wszyscy politycy boją się go jak ognia” – odpowiedziała sobie sama.

Na EKG w Katowicach luksus rozmowy o sprawach ważnych.

Co robić wobec zapadającej się demografii i coraz większej liczby seniorów, na którą pracuje coraz mniej młodych?

Moje wyłącznie prywatne zdanie – jednym z rozwiązań powinno być wyrównanie wieku emerytalnego. Przez lata…

— Katarzyna Pełczyńska (@Kpelczynska) April 24, 2026

Trudno z liderką Polski 2050 polemizować – szczególnie, gdy zwraca uwagę, że problem jest politycznym tabu. Doskonale wiemy, dlaczego tak jest.

Przeprowadzone przez drugi rząd Donalda Tuska podwyższenie wieku emerytalnego powszechnie jest postrzegane jako jedna z tych decyzji, która poskutkowała kryzysem władzy PO-PSL, wyjazdem premiera do Brukseli i następnie 8 latami rządów PiS i 10-letnią prezydenturą Andrzeja Dudy.

Z emocji sprzeciwu względem podwyższenia wieku emerytalnego pisowska prawica uczyniła przed laty wysokooktanowe paliwo, które napędziło polityczną zmianę. Problem w tym, że kosztem było zrealizowanie obietnicy odwrócenia tej potrzebnej reformy.

Tymczasem polski średni wiek emerytalny jest jednym z najniższych w Europie. W zdecydowanej większości państw Unii jest on równy dla kobiet i mężczyzn, na poziomie minimum 65 lat, z tendencją do podwyższania go w ostatnich latach do poziomu 67 i wyżej.

Zróżnicowanie wieku dla płci poza Polską występuje już właściwie tylko w Austrii, Rumunii, Bułgarii i na Malcie. Jednocześnie we wszystkich tych krajach trwają rozpisane na lata reformy w kierunku zrównania i wydłużenia wieku przejścia na emeryturę.

Ile to kosztuje?

Polski system emerytalny posiada masę przywilejów sektorowych – na czele z niesławnymi emeryturami mundurowymi. Są one istotnie wyższe od średniej (dane GUS za 2024: 6238 zł dla emerytur MSWiA, 5982 zł dla emerytur MON i 3862 dla emerytur z ZUS) i wypłacane od znacznie niższego wieku (dziś wciąż jeszcze po zaledwie 15 latach, niebawem – po 25 latach służby). Do tego dochodzą kształtowane na specjalnych zasadach emerytury z KRUS czy te dla sędziów i prokuratorów.

Obciążenia systemu zwiększają automatycznie waloryzowane, powszechne (a więc wypłacane również np. wspomnianym mundurowym) emerytalne „trzynastki” oraz wypłacane wciąż zdecydowanej większości uprawnionych, również automatycznie waloryzowane (choć wedle dzisiejszych przepisów z roku na rok dostępne coraz mniejszej liczbie osób) – „czternastki”.

W 2026 r. wydamy tylko na te dodatki ok. 33 miliardów złotych. Gdy wprowadzano pierwszy z nich koszty wynosiły 1/3 ówczesnego programu 500+. Pomimo objęcia świadczeniem prorodzinnym pierwszego dziecka, a potem waloryzacji do kwoty 800 złotych miesięcznie – koszty obu świadczeń zbliżają się do siebie. W ciągu dekady tylko na „trzynastki” i „czternastki” wydawać będziemy wydawać rocznie więcej niż na program 800+.

Łączna kwota świadczeń dla emerytów i rencistów w 2026 roku sięga ok. 500 miliardów złotych. To zsumowane wydatki Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (emerytury i renty – 444 miliardy), emerytury MON (ok. 13 miliardów), emerytury MSWiA (ok. 16 miliardów), KRUS (ok. 25 miliardów) i ok. 33 miliardy na dodatki w postaci „trzynastki” i „czternastki”.

Dla porządku przypomnijmy: wydatki budżetu państwa w 2026 roku zaplanowano na 919 miliardów złotych, a przychody – na 647 miliardów. Na emerytury i renty wydajemy więc równowartość ok. 78% dochodów budżetowych państwa, więcej niż połowę budżetu państwa, 1/4 wydatków sektora publicznego czy ponad 10% PKB.

Wraz z kryzysem demograficznym, spadającą dzietnością, zwiększającą się średnią życia – liczby te będą wyglądały tylko groźniej.

Po pierwsze, zrównać wiek emerytalny kobiet i mężczyzn

Oczywistym wnioskiem z powyższych danych jest zrównowanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn. Szereg argumentów na rzecz tej tezy przytacza w swojej książce Mężczyźni. O nierówności płci Michał Gulczyński.

Mężczyźni wcześniej zaczynają pracę i żyją krócej – co piąty z nich nawet nie dożywa wieku emerytalnego. W efekcie – średnio korzystają z emerytury dwukrotnie krócej niż kobiety. Pracują trzykrotnie dłużej, niż są na emeryturze, podczas gdy kobiety – średnio ok. 1,5 raza dłużej. W praktyce mamy więc w systemie emerytalnym do czynienia z ukrytym systemem redystrybucji: faceci do niego „dopłacają”, kobiety – na nim „zyskują”.

W książce Gulczyńskiego znajdziemy też cały szereg dodatkowych argumentów na rzecz takiej zmiany – począwszy od prawa europejskiego, które od 1979 r. przewiduje stopniowe wyrównywanie wieku emerytalnego, po orzeczenie polskiego Trybunału Konstytucyjnego z 2010 r., który różnicę co prawda dopuścił, jednak za celowe uznał stopniowe od niej odchodzenie.

Po drugie, podnieść wiek emerytalny

Po drugie, wiek emerytalny należy zacząć podnosić – i to w sposób kompleksowy i przemyślany.

Wydaje się, że pierwszym krokiem powinno być jego zrównanie dla kobiet i mężczyzn do poziomu 65 lat. Kolejnym – stopniowe podnoszenie go np. co pięć lat w sposób powiązany ze wzrostem średniej wieku życia dla całej populacji lub jej prognozą.

W tym przypadku powinniśmy prowadzić wyliczenia już bez różnicowania na płeć, bo w przypadku zastosowania takiego mechanizmu wiek emerytalny kobiet szybko przekroczyłby ten dopuszczalny dla mężczyzn.

Mechanizm automatycznego, cyklicznego podnoszenia wieku emerytalnego wraz z wydłużeniem przewidywalnej długości życia jest stosowany w państwach, które w debacie publicznej uchodzą za wzory opiekuńczości i sprawiedliwości społecznej: w Danii, Finlandii, Szwecji i Holandii.

Warto nadmienić też, że wydłużenie wieku pracy powinno objąć w sprawiedliwy sposób również grupy takie jak mundurowi. Nie musi to od razu oznaczać całowitej likwidacji przywilejów, ale z pewnością wydłużanie wieku emerytalnego w tej grupie musi być prowadzone przy każdej zmianie w sposób bardziej dynamiczny niż dla „zwykłych” emerytów.

Po trzecie, wprowadzić korektę demograficzną

Politycznie trudno dziś wyobrazić sobie nagłe zrównanie wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn oraz jednocześne wprowadzenie systemowego mechanizmu podwyższania go.

Z drugiej strony, musimy mieć świadomość, że porzuciwszy rozpisaną na długie lata reformę z 2012 roku (mężczyźni mieli zacząć przechodzić na emeryturę w wieku 67 lat w roku 2020 r., a kobiety – dopiero w 2040 r.), dziś nie mamy już komfortu tak troskliwego dbania o „prawa nabyte” dzisiejszych pracujących.

Jeżeli nie chcemy, by system emerytalny i niska liczba pracujących stały się trwałą kulą u nogi polskiego rozwoju – potrzebujemy wprowadzić tę reformę zdecydowanie, w sposób kompleksowy i w nieodległej perspektywie czasowej.

Dlatego rozsądnym rozwiązaniem wydaje się to, w którym wcześniejszy wiek emerytalny byłby możliwy w sposób powiązany z liczbą dzieci.

Na początek tej nieuniknionej naszym zdaniem dyskusji proponujemy, by z uwagi na większe obciążenie kobiet pracą opiekuńczą i domową za każde wychowane dziecko przypadała możliwość wcześniejszego przejścia o emeryturę o 2,5 roku, zaś dla mężczyzny – o 1 rok.

Jednocześnie powinniśmy założyć, że przywilej ten nie dotyczy wcześniejszych emerytur (np. mundurowych), zaś wiek emerytalny w „normalnym” systemie nie może być, po odliczeniu korekty demograficznej, niższy niż dzisiejszy.

Efekt? Po wprowadzeniu równego wieku emerytalnego 67 lat dla kobiet i mężczyzn matka dwójki dzieci mogłaby przejść na emeryturę w wieku 62 lat, matka trójki – w dzisiejszym wieku lat 60. Mężczyzna z dwójką dzieci zachowałby obecny wiek emerytalny: 65 lat.

Oznaczałoby to, że istotna grupa osób mogłaby w najbliższych latach korzystać z pułapów wieku zbliżonych do obecnych. Wraz z upływem lat i wchodzeniem w wiek emerytalny kolejnych roczników, w których rośnie liczba bezdzietnych – przywieleje byłyby coraz rzadsze, a średni realny wiek emerytalny – wyższy.

Oczywiście, proponowane rozwiązanie w postaci korekty demograficznej należy potraktować jako czasowe i pomostowe, alternatywne względem rozpisywania na dekady mechanizmów podnoszenia wieku emerytalnego.

Można wyobrazić sobie wskazane wartości 2,5 roku dla kobiet i 1 roku dla mężczyzn jako wartości jako wyjściowe – np. co 2 lub 5 lat liczba przysługujących rodzicom miesięcy dodatkowej emerytury mogłaby być zmniejszana o 20%. Wymaga to z pewnością dalszej debaty.

Po czwarte, poważnie rozważyć „dzieciowe” i „wnukowe”

Osobnym zagadnieniem jest, czy na samą wysokość świadczenia emerytalnego powinna jakkolwiek wpływać liczba posiadanych dzieci i wnuków. Jeżeli spojrzymy na system emerytalny jako sztafetę pokoleń – wydaje się to jak najbardziej uzasadnione.

Przykładowa para emerytów, którzy mogą się pochwalić np. siedmiorgiem dzieci i osiemnaściorgiem wnucząt, niejako „włożyła” do systemu znacznie więcej niż inna para, która ma dwójkę dzieci i troje wnucząt. Wysokość świadczeń nie powinna być na to ślepa, ograniczając się wyłącznie do związku z ich zarobkami.

Można założyć, że funkcję emerytalnej „premii za dzieci” dla starszych roczników pełnić może omówiony w poprzedniej części pomostowy wcześniejszy wiek emerytalny dla rodziców. Gdy mechanizm ten wygaśnie, wraz z ustanowieniem całkowicie powszechnego wyższego i równego wieku emerytalnego, należy zaproponować alterantywny mechanizm.

Można też rozważyć model, w którym to sami emeryci decydują, czy wybierają korektę demograficzną w postaci szybszej emerytury, czy premię demograficzną – w postaci wyższego świadczenia.

Konkretne pomysły powiązania wysokości świadczeń z liczbą dzieci od lat przedstawia Marek Kułakowski. W niedawnym raporcie Fundacji Radykalne Centrum proponuje m.in. dopisywanie do kont emerytalnych w ZUS dodatkowych środków za każde urodzone dziecko oraz zmianę mechanizmu waloryzacji tak, by jej wysokość także uzależniona była od liczby dzieci.

Premia tego rodzaju – nazwijmy ją roboczo „dzieciowym” – wydaje się sprawiedliwa, ale też realnie odpowiada na fakt, że szczególnie matki decydujące się na większą liczbą dzieci z różnych powodów osiągają niższe zarobki (krótszy czas pracy zawodowej, wolniejsze awanse etc.).

W jakiś sposób należałoby także premiować posiadanie dużej liczby wnuków. Rozmaite badania wskazują, że w kolejnych pokoleniach na większą liczbę dzieci decydują się ci, którzy z własnego domu rodzinnego wynieśli pozytywne wzorce, doświadczenie miłości, a także możliwości rozwoju zarówno zawodowego, jak i osobistego.

Wydaje się, że tutaj należałoby szukać mechanizmu, który zastąpiłby dzisiejsze automatycznie waloryzowane „trzynastki” i „czternastki”. Proponujemy zatem, by emerytalną premię uzależnić od liczby wnuków.

Pozostawmy na inną okoliczność rozważania nad wysokością takiego świadczenia, skupiając się tu wyłącznie na samej roli dodatku. „Wnukowe” w wymiarze symbolicznym – byłoby swoistą „nagrodą” wspólnoty politycznej dla babć i dziadków.

W wymiarze praktycznym zaś – rekompensowałoby dziadkom zarówno ponoszone przez nich ciężary pomocy (osobistej, opiekuńczej, finansowej) kolejnym pokoleniom ich rodziny, jak i pozwalało poczuć się dobrze w pełnieniu tej roli względem wnuków, choćby pozwalając na sfinansowanie im prezentów bez bolesnych wyrzeczeń.

W przypadku wielu dzisiejszych emerytów dokładnie temu ostatniemu celowi służą dzisiejsze „trzynastki” i „czternastki”. W trosce więc o ich zrozumiałą potrzebę poczucie godności w ważnej roli – powinniśmy zatroszczyć o tego rodzaju wsparcie.

***

Czy reforma w zaproponowanym kształcie jest możliwa? Tego nie wiemy, ale mamy przekonanie, że jest pożyteczna i niezbędna.

Doświadczenia Donalda Tuska z 2012 roku, ale też emocje jakie wywołało podniesienie wieku emerytalnego we Francji, powinny skłaniać przyszłych reformatorów do tego, by próbować przeprowadzić ją w sposób możliwie wzorcowy – jako fundament nowej umowy społecznej.

W tym celu niezbędne wydaje się poszukiwanie konsensu w tej sprawie pomiędzy różnymi środowiskami politycznymi, wykorzystanie mechanizmów partycypacyjnych w wypracowanie jej szczegółów (np. panel obywatelski) i budowa realnej legitymizacji społecznej dla jej zatwierdzenia – np. w drodze referendum lub wręcz korekty konstytucyjnej.

Dziś wydaje się to wizją rodem z political fiction. Pierwszym krokiem, by przybliżyć ten scenariusz do realizacji, jest jednak zerwanie z politycznym tabu i naiwną wiarą, że w Polsce nikt nigdy nikomu nie spróbuje już podnieść wieku emerytalnego.