Fatalna kondycja polskiej młodzieży. Pokolenie Z potrzebuje pilnej pomocy

Wyniki Diagnozy Młodzieży opracowanej przez Ministerstwo Edukacji malują przerażający obraz polskiego pokolenia Z. Co trzeci nastolatek ma objawy depresji, a próby samobójcze wśród młodzieży wzrosły trzykrotnie. Najwięcej zagrożeń czyha w świecie cyfrowym: już w 11. roku życia dzieci trafiają na pornografię, a blisko połowa pada młodych Polaków pada ofiarą hejtu. To nie są pojedyncze problemy – to systemowa katastrofa, która wymaga natychmiastowej reakcji państwa.

Niespokojne pokolenie

W czwartek 12 marca Ministerstwo Edukacji Narodowej opublikowała Diagnozę Młodych 2026, a więc raport wpisujący się w szerszą Krajową Strategię Młodzieżową. Jak mówi minister Barbara Nowacka, prace resortu mają za zadanie wypełnić „wielką dziurę w systemowym myśleniu państwa o młodym pokoleniu”.

Kondycję psychiczną młodego pokolenia można podsumować tytułem książki Jonathana Haidta: Niespokojne pokolenie. Liczby nie pozostawiają żadnych złudzeń: w szkołach ponadpodstawowych niemal 40% młodych ma podejrzenie depresji, 46% nastolatków w wieku 10-19 lat wykazuje skrajnie niską samoocenę, a co szósty uczeń w wieku 13-17 lat dokonywał samookaleczeń w ciągu ostatniego roku.

Szczególnie alarmujące są dane dotyczące zachowań samobójczych. W latach 2020-2022 liczba prób samobójczych wśród młodzieży do 19. roku życia wzrosła niemal trzykrotnie. Za tymi liczbami stoi 17% uczniów klas VII, którzy deklarują myśli samobójcze, 15%, którzy mieli już plany samobójcze, natomiast 18% przeżyło już próby samobójcze.

Raport ujawnia też głębokie rozbieżności w otrzymywaniu wsparcia psychologicznego. Blisko połowa (43%) nastolatków i młodych dorosłych w wieku 15-27 deklarowała potrzebę skorzystania z usług specjalisty od zdrowia psychicznego, jednakże wsparcie uzyskuje jedynie 22%.

Trauma od najmłodszych lat

Diagnoza Młodzieży 2026 wyraźnie pokazuje, że problemy polskiego pokolenia Z często zaczynają się w jego najbliższym otoczeniu. Aż 78% nastolatków odczuwa lęk przed porażką na rynku pracy; jest to spuścizna presji kierowanej przez starsze pokolenie na młodsze.

Raport ujawnia też ciemną stronę relacji rodzinnych: 23% dzieci doświadcza w swoim życiu zaniedbania emocjonalnego, a 32%  przemocy ze strony bliskich dorosłych. W przypadku 24% młodych Polaków mówimy o przemocy stricte fizycznej, natomiast 22% padło ofiarą przemocy psychicznej i innych form znęcania ze strony starszych członków rodziny.

Z kolei 67% pracowników instytucji sektora edukacji, pomocy społecznej i zdrowia zgłosiło w ostatnich trzech latach znaczny wzrost konfliktów w rodzinie oraz występowania przemocy domowej. Rosnący problem może wynikać przede wszystkim z faktu, że najbliższa rodzina nie dostarcza nastolatkom poczucia zrozumienia i akceptacji – na taki los skarży się 24% nastolatków w wieku 15-19 lat.

Niestety, system edukacji zamiast rozwiązywać problemy często sam staje się ich źródłem. Dla 60% uczniów środowisko szkolne stanowi źródło codziennego stresu, zmęczenia i braku energii, co jest związane m.in. z egzaminami i innymi obowiązkami szkolnymi. Jedynie co trzeci uczeń uważa, że szkoła przygotowuje go do współpracy i radzenia sobie ze stresem. Metody nauczania za efektywne uznaje natomiast tylko 14% młodzieży.

Według raportu znęcanie się psychiczne występuje na porządku dziennym; blisko 2/3 (62%) uczniów skarży się, że doświadcza go w szkole ze strony równieśników. Polska oświata nie oferuje również odpowiedniego wsparcia rozwoju kompetencji społecznych, co sprzyja izolacji i wykluczeniu rówieśniczemu; jest to problem, z którym boryka się 25% uczniów.

Cyfrowy koszmar

W raporcie warto zwrócić uwagę szczególnie na wpływ środowiska cyfrowego, które zamiast być szansą rozwojową staje się dziś głównym źródłem zagrożeń dla młodzieży. Walki z nimi nie jest łatwa w sytuacji, w której 81,6% uczniów założyło konto w mediach społecznościowych przed ukończeniem 13. roku życia, często przy biernym lub aktywnym udziale dorosłych. Już w dzieciństwie człowiek staje się w ten sposób podatny na smartwicę i inne choroby cywilizacyjne XXI wieku.

Jak podają autorzy raportu, 47% nastolatków w wieku 13-16 lat styka się ze szkodliwymi treściami online takimi jak pornografia, z którą dzieci nawiązują kontakt średnio w wieku 11 lat. Ponad 1/4 (26,4%) dzieci i młodzieży w wieku 7-19 lat przyznaje się z kolei, że korzysta z serwisów pornograficznych mniej lub bardziej regularnie. Z kolei 73% badanych w wieku 12-14 lat wie, gdzie znaleźć tego typu treści w sieci i jak do nich dotrzeć.

Nie bez przesady będzie stwierdzenie, że skala cyberprzemocy przybiera rozmiary epidemiologiczne. Blisko połowa (46,7%) nastolatków w wieku 13-16 lat zgłasza częste kontakty z treściami antyspołecznymi w social mediach, z kolei 39% uczniów klas VII deklarowało, że wyświetlają im się posty o treści suicydalnej. Najczęstszym szkodliwym zjawiskiem w Internecie jest jednak hejt, którego ofiarą padła prawie połowa, bo 49,8% młodych Polaków.

O ile 2/3 polskich nastolatków uważa, że posiada wysokie kompetencje cyfrowe, o tyle badania rzucają na to twierdzenie nowe światło: młodzież wykazuje braki kompetencji w zakresie higieny cyfrowej i odporności na mechanizmy sieciowych uzależnień. Dobrze koresponduje to z odczuciami 3/4 młodych dorosłych, którzy skarżyli się, że „system edukacji nie przygotował ich do bezpiecznego i krytycznego funkcjonowania w środowisku cyfrowym, w tym do rozpoznawania dezinformacji i treści generowanych przez AI”.

Jak pomóc młodym Polakom?

Z omawianego raportu wyłania się wręcz bardzo zły obraz życia codziennego polskiej młodzieży. Całe jednak szczęście badanie Ministerstwa Edukacji nie opisało symptomów, których nie da się wyleczyć. Jako Klub Jagielloński wielokrotnie proponowaliśmy rozwiązania, które w dłuższej perspektywie mogą przyczynić się do zwiększenia dobrostanu młodych Polaków.

M.in. za sprawą raportu Centrum Analiz KJ „Zatrzymać smartwicę. Badania, regulacje, rekomendacje dot. smartfonów w szkołach” podjęliśmy walkę z negatywnymi skutkami smartfonów i mediów społecznościowych, które – co wykazuje przecież cytowana Diagnoza Młodzieży – stanowią jeden z głównych katalizatorów kryzysu zdrowia psychicznego u młodych.

Warto szczególnie zastanowić się nad realizacją dwóch postulatów Piotra Trudnowskiego i dr. hab. Bartłomieja Bigi, jakimi są „wprowadzenie centralnego zakazu użytkowania smartfonów i innych urządzeń pokrewnych (tablety, smartwatche) w szkołach” oraz „wprowadzenie zakazu korzystania przez osoby do 16. roku życia z mediów społecznościowych i części uzależniających aplikacji”.

Potrzeba pilnych działań nie podlega więc dyskusji. Na zakończenie niniejszych rozważań warto wnieść do serca apel autorów Diagnozy Młodzieży 2026: „Jakość naszego jutra w znacznym stopniu zależy od tego, jak troszczymy się dziś o dobrostan i życiowy start młodych ludzi”.