SAFE 0% vs SAFE UE. Dlaczego nie obydwa?

Stoimy przed momentem dziejowym. Polski budżet na zbrojenia, jakkolwiek skończy się awantura o polski i europejski SAFE, będzie ogromny. Debata publiczna na temat pomysłu Karola Nawrockiego czy unijnej pożyczki jest jednak niezwykle powierzchowna. Brakuje w niej kluczowego elementu – opinia publiczna nie wie, jakie są całkowite potrzeby finansowe na kompleksową modernizację polskiego wojska, a w związku z tym trudno odpowiedzieć na pytanie, jaka powinna być skala i metoda zadłużenia. Polskie państwo ukrywa przed obywatelami istotną wiedzę, albo, co gorsze i prawdopodobne, jej nie posiada.

Od środowego popołudnia cała debata publiczna żyje pomysłem Karola Nawrockiego i prof. Adama Glapińskiego, którzy zaproponowali „Polski SAFE 0%.”, mający stanowić alternatywę dla forsowanego przez rząd unijnego mechanizmu. Mimo że prezydent nie przesądził, że ustawę o SAFE zawetuje, to wyraźnie podkreślał zalety pomysłu prezesa Narodowego Banku Polskiego.

Reakcje strony rządzącej są podzielone. Mamy głosy przewidywalne, takie jak Ryszarda Petru, który razem z Tomaszem Trelą chce wezwać szefa NBP przed komisję odpowiedzialności konstytucyjnej, z drugiej zaś – głosy bardziej przychylne, a przynajmniej zniuansowane.

Magdalena Sobkowiak, pełnomocni rządu ds. SAFE, powiedziała, że jeśli znalazły się dodatkowe pieniądze na polską obronność, to wspaniale, może podesłać projekty, które nie zmieściły się do pakietu finansowanego z unijnej pożyczki.

W podobne tony, choć z wyraźną krytyką NBP, uderzył premier Tusk, który zaapelował o podpis ustawy i uszczegółowienie propozycji Glapińskiego i Nawrockiego.

Największy optymizm wykazał jednak minister obrony narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz, który już od dłuższego czasu gra na lepsze niż gorsze relacje z ośrodkiem prezydenckim. „Jesteśmy otwarci na propozycję, by do blisko 200 mld zł z programu SAFE dołożyć kolejne 180 mld zł na rozwój armii i infrastruktury wojskowej. To nie mogą być projekty konkurencyjne, tylko uzupełniające. Wspólnie pozwolą jeszcze szybciej zbudować najsilniejszą armię w Europie” – napisał wicepremier na X.

Co wiemy o potrzebach armii?

Wydaje się zatem, że na stole są trzy scenariusze: pożyczka z Unii Europejskiej, finansowanie zaproponowane przez Glapińskiego i Nawrockiego oraz oba te instrumenty naraz. Komentatorzy zastanawiają się, jak nie pogubić się w gąszczu opcji i ocenić prezydencką alternatywę (lub uzupełnienie).

Prawda jest jednak brutalna: nie jesteśmy w stanie rzetelnie tego zrobić. Opinia publiczna nie ma pełnej wiedzy na temat tego, jakie są pełne potrzeby modernizacji polskiego wojska, które zakupy należy traktować w kategorii must have, a które – w nice to have. A skoro nie wiemy ile dokładnie potrzebujemy wydać na wojsko trudno ocenić czy potrzebujemy dodatkowe instrumenty finansowe.

Wiele na to wskazuje, że unijny SAFE jest potrzebny, bo skoro i tak planowaliśmy brać duże pożyczki na zakup sprzętu to unijny kredyt, który będzie tańszy obniża koszty obsługi długu. Ale z faktu, iż co do zasady kasa z SAFE jest tańsza niż kredyty z polski, nie wynika jeszcze odpowiedź choćby na pytanie, czy należy wszystkie środki wykorzystać, jakie Polska ma do dyspozycji (ponad 43 mld EUR).

Żeby odpowiedzieć na to pytanie, potrzebna jest wiedza o tym, jakie są całkowite potrzeby modernizacji naszego wojska. Następnie, ile to kosztują i ile brakuje, aby zapewnić relatywne bezpieczeństwo Polski.

Nie kwestionuję, że potrzeby są tak duże, że wszystkie środki z unijnego SAFE będą przydatne, ale jeśli tak jest, to naturalnie powinno się pojawić pytanie, czy pomysł SAFE 0% Nawrockiego i Glapińskiego nie stanowi potrzebnego uzupełnienia potrzeb.

O ile więc pomysł zastąpienia SAFE z UE pomysłem SAFE 0% jawi się jako zbędna kombinatoryka, to całkiem prawdopodobne może być rozwiązanie o którym mówił szef MON – SAFE 0% jako uzupełnienie a nie zastąpienie środków unijnych.

W dodatku można rozważyć scenariusz wykorzystania jedynie części ze środków, o jakich mówił Glapiński z Nawrockim lub w ogóle stworzenia programu, który byłby na „standby’u” i skorzystalibyśmy z niego jedynie w razie potrzeby, ale mechanizm byłby już wdrożony.

Niestety, aby potwierdzić intuicję o zasadności powołania SAFE 0% należy wiedzieć, czy te dodatkowo środki są potrzebne i czy ich uruchomienie jest warte zaangażowania NBP, które rodzi pewne ryzyka. Dziś niestety możemy mieć w tej sprawie jedynie intuicję a nie wiedzę.

Poruszamy się w przestrzeni, w której każdy wie, że armię trzeba zbroić, ale gdy przychodzi do konkretów – no dobra, ale co i jak kupować – nasza wiedza się kończy.

W polskim życiu publicznym panuje swoista tajnoza – zakładamy, że w sprawach bezpieczeństwa lepiej mówić ludziom mniej niż więcej, bo jeszcze a nuż wrogowie poznają nasze zamiary. Trudno jednak zakładać, że obce wywiady nie radzą sobie z takimi sprawami.

Tracimy przy okazji możliwość, by eksperci ocenili projektowane zakupy i przedstawili do nich uwagi – gdyby tak się stało (co miało już miejsce przy okazji KPO), niewykluczone, że państwo uniknęłoby błędów przy projektowaniu wydatków i ich celów.

Sprawa jest o tyle paląca, że mówimy o tak gigantycznych pieniądzach, które potencjalnie mogłyby być pompowane w polski przemysł i polskie bezpieczeństwo, że należy wprost nazwać to momentem dziejowym. Jeśli źle go wykorzystamy, stracimy nie tylko bezprecedensowo dużo kasy, ale również szansę, by być regionalnym potentatem obronnym i zbrojeniowym.