Za wysokie składki, za niskie podatki? To nie bogaci emeryci powinni być beneficjentem reformy

Przegranym będą przedsiębiorcy, najwięcej zyskają zamożni emeryci – takie będą praktyczne skutki wprowadzenia jednolitej daniny w modelu zaproponowanym przez Artura Krawczyka w raporcie dla Klubu Jagiellońskiego. Choć kierunek propozycji należy ocenić pozytywnie, to w tym wymiarze jest niesprawiedliwa i wymaga dopracowania. Polska wydaje na emerytury i renty ok. 12% PKB, co jest jednym z najwyższym poziomów na świecie, co drastycznie obciąża pokolenie ludzi młodych. 

System podatkowy właściwie nie istnieje

Powiedzieć o polskim systemie podatkowym, że jest dziurawy i nielogiczny, to jakby nic nie powiedzieć. Stopień jego niekoherentności jest tak duży, że w wątpliwość poddać można tezę, iż w ogóle mamy do czynienia z systemem. Jest to raczej sieć luźnych i przypadkowych powiązań.

Podobnej wielkości strumienie dochodów mogą być opodatkowane w skrajnie różnej wysokości, w zależności od formy prawnej ich uzyskania. Powodów takiego stanu rzeczy jest kilka, ale za te najważniejsze należy uznać:

1) mnogość podatko-składek (PIT, NFZ, cztery składki Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Funduszu Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych),
2) różne warianty i wysokości tychże, w zależności od formy prawnej uzyskania dochodu,
3) różne podstawy wymiaru tychże.

Przykładem uwidaczniającym absurd „systemu” jest porównanie opodatkowania osoby zarabiającej miesięcznie dwuipółkrotność średniej krajowej na umowie o pracę (23 550 zł) i lobbysty zarabiającego 200 tys. zł miesięcznie na ryczałcie. Całkowite roczne opodatkowanie tego pierwszego sięgnie blisko 50%, podczas gdy tego drugiego ok. 10%.

W kontekście reformy strony przychodowej sektora finansów publicznych co jakiś czas pojawia się koncepcja tzw. jednolitej daniny lub jednolitego podatku. W tym kierunku zmierza także propozycja opisana w raporcie Klubu Jagiellońskiego „Okiełznać podatkowy chaos. Propozycja reformy w duchu jednolitej daniny” autorstwa Artura Krawczyka.

Ogólny kierunek ten należy uznać za pozytywny. Proponowana w raporcie jednolita danina integruje dotychczas rozbite podatko-składki w jeden mechanizm, ale, co równie istotne, likwiduje preferencyjne, odrębne systemy „branżowe”, takie jak KRUS i „mundurówki”.

Taka konstrukcja zawęża, względem obecnych rozwiązań, pole do arbitrażu, upraszcza system oraz czyni go bardziej sprawiedliwym (ważne ile zarabiasz, a nie z jakiego tytułu), eliminując absurdy, takie jak ten przedstawiony powyżej.

Ponadto za pozytywne należałoby uznać propozycje autora odnoszące się do źródeł pokrycia spodziewanego deficytu, który pojawiłby się w wyniku implementacji reformy. Mowa tu m.in. o likwidacji 13. emerytury, podniesieniu podatku VAT przy jednoczesnym ujednoliceniu go oraz o zrównaniu wieku emerytalnego kobiet i mężczyzn.

Diabeł tkwi w szczegółach

Niemniej na poziomie szczegółowym należałoby się odnieść do proponowanej reformy krytycznie. Niemal każda zmiana w politykach publicznych generuje pulę wygranych i przegranych.

Zmiana na tak poważnym i systemowym szczeblu, jak ta proponowana w raporcie Artura Krawczyka, niejako z definicji musi skutkować „przetasowaniem” wpływających na całe społeczeństwo. Problemy występują na poziomie konstrukcji i parametrów przyjętej formy jednolitej daniny.

Warto zaznaczyć, że z analizy treści raportu wynika, że autor jest świadomy kwestii konstrukcyjnych, wynikających z nich parametrów, i konsekwencji, jakie wystąpią w redystrybucji dochodów dla poszczególnych grup społecznych.

Problemy konstrukcji i parametrów wynikają częściowo z wąskiego spojrzenia na reformę podatkową, które nie uwzględnia potrzeby równie kompleksowej reform po stronie ubezpieczeń społecznych.

Proponowany system jednolitej daniny składałby się z dwóch filarów: liniowego, mającego niejako imitować dzisiejsze składki ZUS, oraz progresywnego, który byłby odpowiednikiem podatku PIT rozszerzonego o składkę NFZ.

Takie podejście zawęża pole manewru, co uwidacznia się na poziomie parametrów, oraz petryfikuje patologię związaną ze znaczącą przewagą wpływu ze składek na ubezpieczenie społeczne w strukturze dochodów sektora finansów publicznych w stosunku do podatków dochodowych.

Zgodnie z danymi OECD w roku 2022 składki na ubezpieczenia społeczne stanowiły 37% dochodów podatkowych przy 25% średniej dla krajów OECD, podczas gdy dla podatków dochodowych wartości te wynosiły odpowiednio 13% i 24%. Co warte zauważenia, podatki dochodowe i składki na ubezpieczenia społeczne traktowane łącznie dawały niemal tę samą wartość dla Polski, jak i dla średniej krajów OECD.

Jeszcze lepiej widać to na przykładzie osoby zarabiającej w roku 2026 płacę minimalną na umowie o pracę. Dla takiej osoby całkowity podatek PIT w skali miesiąca to niecałe 170 zł, przy całkowitych składkach ZUS ponad 1520 zł.

Jednolita danina proponowana przez Artura Krawczyka w dużej mierze utrzymuje ten grzech pierworodny naszego systemu. To właśnie rozbicie na PIT, NFZ i ZUS jest elementem komplikacji dzisiejszego modelu oraz tym, co otwiera drogę do arbitrażu i niesprawiedliwości.

Ze względu na różne tytuły i formy uzyskiwania dochodów mamy różne poziomy i konstrukcje podatkowo-składkowe.

Jedni dane składki płacą „w całości”, inni w zryczałtowanej formie, a jeszcze inni nie płacą wcale. Jak wskazano powyżej, autor zdaje sobie z tego sprawę, a proponowane przez niego rozwiązanie jest lepsze niż stan obecny, jednak część źródeł problemu pozostaje właśnie w wyniku braku jednoczesnej reformy ubezpieczeń społecznych.

Stracą przedsiębiorcy, zyskają emeryci

Kwestie związane z konstrukcją przekładają się na przyjęte przez autora omawianego raportu parametry, a te implikują określone konsekwencje w postaci konkretnych grup zwycięzców i przegranych reformy oraz zakresu ilościowego tychże zwycięstw lub porażek.

Część linowa, odpowiadająca dzisiejszym składkom na ubezpieczenia społeczne, wynosiłaby 30% i byłaby dzielona pomiędzy pracodawcę (20%) i pracownika (10%), co jest zbliżone do dzisiejszych parametrów (ponad 20% dla pracodawcy, gdy uwzględnimy FP i FGŚP, i niecałe 14% dla pracownika).

Część progresywna wynosiłaby 21% do dochodów 120 tys. zł rocznie i 36% powyżej tej kwoty. Część ta korzystałaby również z kwoty wolnej od podatku w wysokości 30 tys. zł. Ponadto przedsiębiorcy korzystaliby z ulgi w wysokości 35%, tj. wyżej opisane podatki byłyby pobierane od 65% ich dochodów.

Z perspektywy uzyskiwania dochodów możemy mówić o trzech dużych grupach czy makrogrupach: a) emerytach i rencistach, b) pracownika, c) przedsiębiorcach i w mniejszym stopniu właścicielach kapitału. Istnieją oczywiście jeszcze inne grupy, a te przytoczone również składają się z różnych podgrup, np. pracownicy na umowie zlecenie oraz przedsiębiorcy rozliczający się w oparciu o ryczałty.

Niemniej dla uproszczenia skupimy się na trzech głównych grupach. Parametry przyjęte przez Artura Krawczyka będą rodziły następujące skutki:

• pracownicy (umowa o pracę) – zarabiający do 10 tys. zł miesięcznie zyskają średnio ok. 250 zł miesięcznie, ale w drugim progu podatkowym (po przekroczeniu 30-krotności) ich opodatkowanie (łącznie ze składkami) wzrośnie z poziomu ok. 42,5% dzisiaj do 46%, a do tego po stronie pracodawcy likwidacji ulegnie próg 30-krotności, powyżej którego nie płaci się już składek emerytalno-rentowych ZUS. Opodatkowanie krańcowe wzrośnie z 44,4% do 55%.

• przedsiębiorcy – tu sprawa jest dość skomplikowana ze względu na mnogość możliwości opodatkowania i oskładkowania ZUS w chwili obecnej. Autor porównuje swój wariant do dzisiejszej „liniówki”, czyli stawki PIT 19% bez kwoty wolnej i pełnego ZUS. W takim wariancie przedsiębiorcy o dochodach do 9 tys. zł zyskaliby ponad 500 zł, a ci, którzy osiągali 17 tys. zł, zaczęliby już na reformie tracić. Założenia te wydają się być mało przydatne, gdyż praktycznie żaden przedsiębiorca o dochodach kwalifikujących go do pierwszego progu podatkowego  (10 tys. zł miesięcznie) nie korzysta z wariantu liniowego. Opodatkowanie krańcowe działalności gospodarczej wzrośnie z 23,9% do 42,9%! Te krańcowe stawki będą miały zastosowanie już przy dochodach powyżej 10 tys.

• Emeryci i renciści – świadczeniobiorcy o dochodach 2,5 tys. zł i mniej zyskają 9% swojego dochodu brutto, gdyż to, co dziś odpowiada za składkę zdrowotną, wejdzie w skład kwoty wolnej. Następna grupa w przedziale 2,5-10 tys. zł zyska 225 zł. Jest to jedyna duża grupa, która zaliczy obniżenie krańcowej stopy opodatkowania z 41% do 36%, i to już powyżej 10 tys. zł.

Praktyczny wymiar jednolitej daniny przy przyjętych przez Artura Krawczyka parametrach będzie następujący: pracownicy (umowa o pracę) zyskają, choć będzie to zysk relatywnie niewielki, a krańcowe opodatkowanie pracy wzrośnie dość drastycznie. Głównym przegranym reformy będą przedsiębiorcy, a skala strat będzie niezwykle drastyczna, gdyż to w ich przypadku krańcowe opodatkowanie wzrośnie najbardziej.

Główny obszar arbitrażu, którym dziś jest przejście z umowy o pracę na działalność gospodarczą, zostanie ograniczony, ale poprzez podniesienie opodatkowania obu tych form, tylko że dla tej drugiej opcji stanie się to w sposób znacznie bardziej dotkliwy.

Głównym beneficjentem będą emeryci i renciści. W tym miejscu należy zaznaczyć, że Polska wydaje na emerytury i renty tylko z ZUS 11% PKB, a uwzględniając KRUS i „mundurówki” — jakieś 12% PKB, co jest jednym z najwyższym poziomów na świecie i drastycznie oraz niesprawiedliwie obciąża pokolenie ludzi młodych.

W raporcie wskazano, że deficyt związany z reformą będzie pokrywany m.in. z likwidacji 13. emerytury. Taka konstrukcja wydaje się pogłębiać obraz niesprawiedliwości, gdyż trzynastka jest świadczeniem kwotowym, co uderzy w uboższych emerytów.

Tak więc głównym beneficjentem jednolitej daniny w proponowanym wariancie są emeryci i renciści o świadczeniach powyżej 10 tys. zł, których ekstrawaganckie świadczenia będą finansowane z drastycznego podniesienia opodatkowania przedsiębiorców o dochodach powyżej 10 tys. zł oraz pracowników zarabiających ponad dwie i pół średniej krajowej.

Chyba nie o taką sprawiedliwość powinno chodzić.