To nie koniec Islamskiej Republiki Iranu. Reżim ajatollahów jest gotowy na wojnę?

Śmierć najwyższego przywódcy Alego Chameneiego nie doprowadzi do upadku Islamskiej Republiki Iranu. Reżim ajatollahów będzie dalej walczył z USA i Izraelem, w czym może liczyć na szczere wsparcie dość sporej części społeczeństwa – twierdzi orientalista i ekspert od Iranu Marcin Krzyżanowski.

Dlaczego Stany i Izrael zaatakowały Iran akurat 28 lutego?

Po pierwsze, była to noc z piątku na sobotę, a więc czas, kiedy giełda jest zamknięta i efekt ataków nie jest tak odczuwalny. Po drugie, drugi lotniskowiec Amerykanów – USS Gerald R. Ford – który został wysłany na Bliski Wschód, osiągnął wówczas przewidzianą pozycję i wszystkie elementy układanki znalazły się na swoim miejscu. Doszły też do nas informacje mówiące, że atak był planowany bez względu na postęp w negocjacjach bądź też jego brak.

Nie sądzę więc, żeby 28 lutego był dniem jakoś szczególnie symbolicznym. Po prostu wtedy akurat wszystko trafiło na swoje miejsce. Do tego pojawił się prezent w postaci okienka pogodowego i można było uderzać tak, żeby spróbować złamać potencjał militarny Iranu.

Ta próba zdecydowanie się udała, już pierwszego dnia wojny Amerykanie wraz z Izraelczykami zlikwidowali najwyższego przywódcę Iranu, ajatollaha Alego Chameneiego. Czy to oznacza koniec Islamskiej Republiki czy dopiero początek walki o losy reżimu?

To nie tyle początek, co raczej kulminacja bitwy o przetrwanie Republiki Islamskiej. Śmierć ajatollaha Chameneiego nie jest druzgocącym ciosem dla systemu politycznego Iranu, ponieważ na taki scenariusz – niezależnie, czy chodzi o śmierć z przyczyn naturalnych czy z powodu działań wojennych – państwo było przygotowane.

Bardzo szybko zadziałały procedury przewidziane na taką okoliczność, nie ma mowy o żadnych śladach dezercji, protestów czy innych tego typu wystąpień wśród władz. Oznacza to, że Republika Islamska będzie kontynuowała walkę o swój byt i przetrwanie.

Jak zamierza ona to osiągnąć? Czy system polityczno-wojskowy Iranu jest na to gotowy?

Jeśli chodzi o najwyższego przywódcę, to tutaj jest jeden problem do rozwiązania. Po jego śmierci władzę w kraju, zgodnie z art. 111 konstytucji Iranu, przejmuje tymczasowa Rada Przywódcza złożona z prezydenta, szefa sądownictwa oraz jednego z członków Rady Strażników Konstytucji – w tym wypadku stał się nim ajatollah Ali Reza Arafi.

Rada Przywódcza sprawuje władzę i nadzoruje irańską politykę do momentu wyboru nowego przywódcy. Wybierany on jest większością 2/3 głosów przez Radę Ekspertów, czyli 88-osobowe ciało kolegialne złożone z duchownych wybieranych w powszechnych wyborach.

A co z resztą urzędników administracyjnych i wojskowych? Po atakach pojawiło się sporo wakatów, na przykład w Korpusie Strażników Rewolucji Islamskiej.

Ich sukces zależy od prostych czynników. Każdy z oficerów ma swoje miejsce w hierarchii, w „centrum dowodzenia”; jeśli ktoś z góry zostaje zlikwidowany, to wtedy jego zastępca przejmuje to stanowisko, później zastępca tego zastępcy, i tak dalej, i tak dalej.

Tego typu schemat jest realizowany w Iranie właśnie po to, aby zapewnić ciągłość polityczno-wojskowego reżimu Islamskiej Republiki i zapobiec jego szybkiemu upadkowi.

Rozumiem zatem, że następca irańskiego tronu, Cyrus Reza Pahlawi, musi jeszcze poczekać z triumfalnym powrotem do Teheranu i ostateczną koronacją na szacha.

Jeśli planował tam wjechać na białym rumaku, to jeszcze nie powinien go siodłać.

Zejdźmy teraz z poziomu władzy do poziomu zwykłych obywateli. Z tego kraju docierają do nas skrajne, wzajemnie sprzeczne obrazy, w których część mieszkańców publicznie opłakuje zmarłego ajatollaha, a część wręcz przeciwnie – ostentacyjne świętuje amerykańsko-izraelską interwencję wojskową i traktuje ją jako udzielenie „pomocnej dłoni” uciśnionemu narodowi. Które z tych nastrojów przeważają?

Irańskie społeczeństwo rzeczywiście jest bardzo mocno podzielone i niesamowicie spolaryzowane, zwłaszcza pod względem politycznym. To powiedziawszy, żałobników po śmierci ajatollaha Chameneiego było więcej niż świętujących, i to wcale nie tylko dlatego, że Republika Islamska jest państwem brutalnie tłumiącym wszelkie przejawy oporu. Protestujących, którzy w ten sposób sprzeciwiają się reżimowi ajatollahów, jest po prostu mniej.

Od dłuższego czasu jesteśmy bardzo intensywnie bombardowani nieprawdziwymi informacjami, jakoby Republika Islamska opierała swoją władzę tylko i wyłącznie na garstce przekupionych, uzbrojonych zbirów i fanatyków.

Tak nie jest; reżim ajatollahów może liczyć na bardzo duże i szczere poparcie społeczeństwa, oprócz tego może liczyć na bierną postawę „milczącej większości”, która nie zdecyduje się protestować czy też występować przeciwko Republice, ponieważ w tym momencie nie widzi dla niej żadnej wyraźnej alternatywy.

To samo czują Rosjanie i zapewne mieszkańcy wielu innych państw o ustroju autorytarnym i silnej władzy centralnej.

Bardzo wielu Irańczyków zadaje sobie teraz pytanie „No dobrze, wszystko pięknie, obalamy Islamską Republikę, ale co dalej?”. Sam fakt obalenia to jedno, ale jeśli Irańczycy mieliby przechodzić z deszczu pod rynnę, z jednej dyktatury w drugą, to nie będą taką perspektywą zainteresowani.

Legitymizacji reżimu ajatollahów sprzyja również fakt, że mnóstwo Irańczyków obawia się wojny domowej i tzw. scenariusza syryjskiego bądź irackiego. Chodzi o sytuację, w której państwo staje się podzielonym i zarządzanym przez lokalnych watażków pseudoksięstwem, czyli de facto państwem upadłym.

Na koniec wróćmy do samej wojny. Minęły dopiero trzy dni walk, Iran w odpowiedzi na amerykańsko-izraelskie ataki tradycyjnie zbombardował Tel Awiw i inne miasta położone we wrogim Izraelu, lecz zaskoczył czymś innym – rozszerzył odwetowe uderzenia na Dubaj, Dohę oraz cały szereg miast w państwach arabskich sprzymierzonych z USA. Skąd taka brawura? 

Islamska Republika zdecydowała się na eskalację w obawie przed tzw. libanizacją Iranu, czyli doprowadzeniem do sytuacji, w której kraj jest co jakiś czas „prewencyjnie” bombardowany przez Izrael w ramach tzw. koszenia trawnika.

Iran postanowił przerwać też ciąg małych wojenek prowadzonych przez Stany Zjednoczone i wywindować koszty ataku na siebie maksymalnie w górę, żeby ten rachunek ekonomiczny stał się zabezpieczeniem dla Republiki Islamskiej.

Innymi słowy, jakiego konfliktu możemy się ostatecznie spodziewać?

W tym momencie raczej dłuższego niż krótszego.