Luka czynszowa w Polsce. Szczególnie dotyka młodych, samotnych rodziców i wielodzietne rodziny

Luka czynszowa w Polsce obejmowała w 2022 roku ponad 1/3 gospodarstw domowych i w największym stopniu dotykała samotnych rodziców, rodziny wielodzietne oraz młodych. Skala zjawiska plasuje Polskę w europejskiej czołówce krajów z największymi problemami mieszkaniowymi.

Jak wynika z artykułu „Efektywność polityki mieszkaniowej w Polsce w świetle wyników badania luki czynszowej w latach 2010–2022” autorstwa prof. Adama Czerniaka, dr. Jana Kroszki oraz prof. Agaty Twardoch, mimo poprawy dostępności mieszkań w minionej dekadzie skala problemów mieszkaniowych w Polsce pozostaje bardzo wysoka.

W 2022 roku luka czynszowa objęła 35 proc. gospodarstw domowych, co plasuje Polskę wśród krajów o najwyższych wartościach tego wskaźnika w Europie.

Luka czynszowa oznacza odsetek gospodarstw domowych, które, mimo posiadania lub wynajmowania mieszkania, są nadmiernie obciążone kosztami mieszkaniowymi lub żyją w warunkach przeludnienia. Obejmuje ona trzy główne grupy:

6 proc. gospodarstw, których dochody pozwalają na zakup lub najem mieszkania po średniej cenie rynkowej, lecz obecnie mieszkają w warunkach nadmiernego obciążenia kosztami lub przeludnienia,

23 proc. gospodarstw, których dochody są zbyt niskie, aby kupić lub wynająć odpowiednie mieszkanie po cenie rynkowej,

6 proc. gospodarstw wynajmujących mieszkania poniżej ceny rynkowej, które jednocześnie są nadmiernie obciążone kosztami lub mieszkają w przeludnieniu i nie stać ich na poprawę sytuacji na rynku komercyjnym.

W badaniu czytamy, że szybki wzrost cen mieszkań po wybuchu pandemii COVID-19 razem z zaostrzeniem polityki pieniężnej od końca 2021 r. doprowadził do pogorszenia dostępności mieszkań. W konsekwencji gospodarstwa domowe użytkujące lokal o zbyt małej powierzchni, które nie przeprowadziły się w latach niskich stóp procentowych, utraciły taką możliwość. Nałożył się na to wzrost cen najmu w 2022 r., który doprowadził do znacznego pogorszenia sytuacji gospodarstw domowych najemców.

Choć w latach 2011–2020 luka czynszowa stopniowo malała, w 2022 roku ponownie osiągnęła poziom 35 proc., co w liczbach bezwzględnych oznacza około 4 mln gospodarstw domowych dotkniętych problemami mieszkaniowymi.

Najtrudniejsza sytuacja występowała wśród samotnych rodziców, aż 64 proc. z nich doświadczyło luki czynszowej, oraz w rodzinach wielodzietnych: 61 proc. gospodarstw domowych z trójką lub większą liczbą dzieci.

Szczególnie narażone są także osoby młode. W grupie wiekowej 18–24 lata luka czynszowa w 2022 roku wyniosła 52 proc.

W odpowiedzi na te wyzwania autorzy badania rekomendują przede wszystkim zdecydowane zwiększenie dostępności mieszkań społecznych oraz wprowadzenie pakietu uzupełniających się działań systemowych.

Kluczowe jest zwiększenie skali zwrotnego i bezzwrotnego wsparcia dla budownictwa z zasobu gmin oraz TBS/SIM, a także stworzenie mechanizmów umożliwiających szersze zaangażowanie kapitału prywatnego w budowę mieszkań o umiarkowanych czynszach.

Badacze podkreślają również konieczność objęcia szczególnym wsparciem grup najbardziej zagrożonych wpadnięciem w lukę czynszową, w tym osób o niskich dochodach, młodych gospodarstw domowych, rodzin wielodzietnych oraz samotnych rodziców.

Jednym z najważniejszych narzędzi w tym zakresie powinna być gruntowna rewizja przepisów o dodatkach mieszkaniowych, tak aby stały się one realnym instrumentem pomocy dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji mieszkaniowej.

W Klubie Jagiellońskim już w 2022 roku proponowaliśmy podobne rekomendacje. Jak pisał Paweł Łapiński w raporcie Centrum Analiz Klubu Jagiellońskiego „Lokalna alternatywa. Jak wybudować w Polsce brakujące mieszkania?”, ponieważ coraz większej części Polaków, w tym przede wszystkim młodych rodzin, nie będzie stać na własne mieszkanie, konieczne jest konsekwentne rozwijanie sektora dostępnego cenowo mieszkalnictwa czynszowego.

Łapiński podkreślał, że polityka mieszkaniowa nie powinna ograniczać się wyłącznie do ochrony mechanizmów wolnego rynku, lecz musi obejmować aktywne działania państwa i samorządów na rzecz zwiększania podaży mieszkań o umiarkowanych czynszach.