System kaucyjny nie działa prawidłowo? Da się temu zaradzić

Po kilku miesiącach funkcjonowania systemu kaucyjnego coraz częściej pojawiają się sygnały o jego mankamentach: od awarii automatów i chaosu organizacyjnego, po problemy z rozliczaniem kaucji i przypadki nadużyć. Zdaniem Jakuba Pawłowskiego, istnieją praktyczne sposoby na naprawę systemu, lecz wymagają one standaryzowanych rozwiązań, na które gotowi będą operatorzy i sklepy.

Falstart systemu kaucyjnego?

1 października ubiegłego roku wystartował w Polsce system kaucyjny, jednak dopiero po Nowym Roku, wraz z zakończeniem trzymiesięcznego okresu przejściowego dla producentów, w sklepach zaczęły powszechnie pojawiać się opakowania oznaczone symbolem systemu.

Zgodnie z założeniami Ministerstwa Klimatu i Środowiska kaucja w wysokości 50 groszy ma być doliczana do plastikowych butelek PET o pojemności do 3 litrów oraz metalowych puszek o pojemności do 1 litra.

Obserwatorzy zdąyli jednak zauważyć już szereg nieprawidłowości w funkcjonowaniu systemu. Wśród nich pojawiają się awarie automatów przyjmujących opakowania, problemy z rozliczaniem kaucji czy sytuacje, w których klienci zamiast gotówki otrzymują bony do wykorzystania w sklepach. Wskazuje się również na próby nadużyć, np. zwracanie opakowań spoza systemu kaucyjnego lub używanie podrobionych oznaczeń.

Mechanizm kaucyjny wprowadzono, aby radykalnie poprawić zbiórkę i recykling jednorazowych opakowań po napojach. 50-groszowa kaucja ma zachęcać konsumentów do oddawania butelek i puszek w punktach sprzedaży, co według założeń ma podnieść poziom odzysku tych surowców i wyraźnie zmniejszyć ilość plastiku i aluminium trafiającego na składowiska.

Jak skuteczny jest system kaucyjny?

O komentarz w sprawie systemu kaucyjnego poprosiliśmy Jakuba Pawłowskiego, dziennikarza i autora podcastów „Proste Pytania”. Zapytany o skuteczność funkcjonującego od października systemu odpowiada, że jest jeszcze za wcześnie, by go uczciwie oceniać. Nie oznacza to jednak, że przedstawione powyżej problemy należy bagatelizować.

– O ocenianie możemy się pokusić po ok. roku funkcjonowania i przy założeniu, że do tego czasu większość opakowań będzie już włączona do systemu, tak jak planował ustawodawca.

Na ten moment obawiam się jednak, że problemów, które zazwyczaj moglibyśmy zrzucić na karb „chorób wieku dziecięcego”, jest więcej, niż się spodziewano, a między operatorami, dostawcami automatów i sieciami handlowymi panuje dość duży chaos – komentuje ekspert.

Przyczyn awarii automatów jako najpoważniejszego mankamentu systemu kaucyjnego Pawłowski doszukuje się w późnym nawiązaniu współpracy między wszystkimi operatorami, którzy startowali w październiku na bardzo różnych etapach przygotowania.

– Najczęstszym problemem wydaje się być niezgranie danych o konkretnych opakowaniach, które nie są „widziane” przez wszystkie systemy informatyczne we wszystkich sklepach.

Pawłowski twierdzi również, że liczba oddawanych przez klientów butelek i puszek jest obecnie raczej symboliczna, choć w nadchodzących miesiącach możemy się spodziewać jej wzrostu.

– Dostrzegam już zainteresowanie zwracaniem opakowań w sklepach oraz pytających o to klientów, czego na przełomie października i listopada jeszcze nie było. 

Chłodne przyjęcie

Zapytaliśmy naszego rozmówcę o społeczny odbiór systemu kaucyjnego po pierwszych miesiącach jego funkcjonowania. Jak zauważa Pawłowski, jest on w przeważającej większości negatywny, zarówno na poziomie czysto praktycznym, jak i ideologicznym.

– W sieci można znaleźć wiele przykładów nagrań z nieudanych prób oddania opakowań, a w komentarzach pada dużo gorzkich słów wyrażających wiele odcieni niechęci do systemu kaucyjnego: od argumentów związanych z uciążliwością oddawania i zbierania opakowań, po bardziej głębokie niezadowolenie z „przymusu” segregowania odpadów na więcej frakcji i poczucie bycia oszukiwanym na nieodebranej kaucji – wymienia.

Zdaniem eksperta, przekaz ten szczególnie przemawia i jest eksploatowany medialnie przez polityków i sympatyków Konfederacji, która jako jedyna partia głosowała przeciwko systemowi kaucyjnemu. Zaznacza przy tym, iż nie jest to jedyna narracja występująca w dyskursie publicznym.

– Pojawiają się też głosy broniące systemu i wyśmiewające „uciążliwości i problemy”, którymi epatują przeciwnicy kaucji. Wielu zwolenników powołuje się też często na doświadczenia innych krajów, w których systemy kaucyjne sprawnie działają.

Jak naprawić system kaucyjny?

W rozmowie z ekspertem poruszyliśmy również wątek propozycji zmian, jakich wymaga system kaucyjny. Według Pawłowskiego istnieje praktyczne rozwiązanie: trzeba zagwarantować, by każdy oddający opakowanie mógł jak najłatwiej odzyskać gotówkę lub szybki zwrot pieniędzy bezpośrednio na konto.

– To oznacza zredukowanie wszelkich bonów, które można dopiero „wymienić” przy kasie lub odliczyć przy zakupach. Jest to niewygodne, niepraktyczne i usunięcie tej jednej bariery mogłoby już wiele pomóc – proponuje.

Pomimo obiecującego pomysłu reformy systemu ekspert nie kryje wątpliwości, czy wszyscy operatorzy i sklepy byłyby gotowe na ustandaryzowanie takiego rozwiązania.

– Być może wdrożenie jednolitego – i współdzielonego przez kilku prywatnych operatorów – systemu nie jest tak proste, jak się może nam wydawać – konkluduje Pawłowski.

Wszystkie teksty Jakuba Pawłowskiego na łamach Klubu Jagiellońskiego.