Niemcy zwrócą nam dzieła sztuki? Polska buduje soft power

– Prowadząc dialog z Niemcami w sprawie skradzionych dóbr kultury, wysyłamy komunikat, że potrafimy się z nimi dogadać. Dla dobra naszej soft power musimy ustalić, jak zamierzamy zwiększyć rolę Polski w światowym obiegu kultury – twierdzi Łukasz Murzyn, kurator sztuki i dziekan Wydziału Sztuki UKEN w Krakowie.

Cienkowska: mamy przełom

Minister kultury Marta Cienkowska ogłosiła w wywiadzie dla „Rzeczpospolitej”, że Polska osiągnęła postępy w rozmowach ze stroną niemiecką w sprawie zwrotu dzieł sztuki zagrabionych w trakcie II wojny światowej. Jak podała, możemy złożyć wnioski o zwrot m.in. rękopisu „Gaude Mater Polonia”, ale także innych zabytków, jak np. dzienników Stefana Żeromskiego.

Cienkowska podkreśliła, że temat zwrotu dzieł sztuki jest poruszany podczas każdej rozmowy z jej niemieckim odpowiednikiem, co oznacza, że po raz pierwszy w proces restytucji angażują się niemieccy politycy na poziomie federalnym.

– Z pełną odpowiedzialnością mogę powiedzieć, że mamy w tym obszarze przełom, moim zdaniem najważniejszy po 1989 r. Naprawiliśmy relacje z sąsiadami, co pozwoliło wreszcie nie tylko wrócić do dialogu, ale przejść w nim do ofensywy w sprawie restytucji – deklarowała minister kultury.

Dobry znak dla współpracy z Niemcami

O komentarz w tej sprawie poprosiliśmy dr. hab. Łukasza Murzyna, członka Klubu Jagiellońskiego, kuratora sztuki, artystę i dziekana Wydziału Sztuki UKEN w Krakowie. Jego zdaniem, na płaszczyźnie czysto liczbowej trudno się zgodzić ze słowami minister Cienkowskiej, że mamy do czynienia z przełomem.

– Bieżący wniosek Ministerstwa Kultury obejmuje 74 dobra kultury, a kolejny zaledwie 35, wobec około pół miliona dzieł utraconych podczas II wojny światowej i zaledwie około 800 do tej pory odzyskanych. To obrazuje, w jak małych proporcjach odbywa się zwrot obiektów, jak powolny jest ten proces i jak ogromny jest skradziony wolumen – tłumaczył Murzyn.

Z drugiej strony, jak najbardziej możemy mówić o przełomie w płaszczyźnie komunikacyjnej, zarówno dla polskiej polityki zagranicznej, jak i wewnętrznej.

– W politykach wewnętrznych obydwu krajów jest to wyraźny sygnał kontrujący tendencje narodowych egoizmów i narracje partii rozgrywajacych kartę szowinistyczną.

– W sferze zagranicznej to komunikat budujący naszą soft power: w obliczu zagrożenia militarnego i trwającej wojny na Ukrainie podkreślamy naszą spoistość w relacjach z Republiką Federalną i dajemy znak, że potrafimy się z Niemcami dogadać na podmiotowych dla nas zasadach. Odczytuję to jako bardzo dobry sygnał.

Jeśli chodzi o sferę wewnątrzkrajową, to oczywiście szansa dla rządu na prowadzenie narracji, że PiS dużo mówił o reparacjach, o ofensywnych działaniach w relacjach polsko-niemieckich i przywracaniu pewnej dziejowej sprawiedliwości, natomiast to wszystko w praktyce udaje się raczej dzięki zastosowaniu innej narracji, ociepleniu stosunków i sięganiu po zupełnie inne mechanizmy kontaktów – komentował kurator.

Polskie skarby w niemieckich domach aukcyjnych?

Zapytany o sam proces odzyskiwania zrabowanych dóbr kultury, Murzyn podniósł kwestie formalno-prawne. Według niego, na poziom trudności w restytucji polskich obiektów wpływać będzie priorytetyzacja konkretnych dzieł oraz sama ich wartość.

– Zdajemy sobie sprawę, że istnieje przepaść między np. obrazem Rafaela a jakimś drobnym elementem kultury materialnej, znajdującym się przed wojną w polskich zbiorach.

Ekspert zwrócił uwagę także na fakt, że polskie zabytki trafiły do różnych rąk, w związku z czym proces ich odzyskiwania będzie przebiegał inaczej w zależności od konkretnego przypadku.

– Część z tych dzieł można zlokalizować w  instytucjach państwowych, muzeach i archiwach, ale część trafiła na rynek kolekcjonerski, przez co jeden eksponat z upływem lat posiadało niekiedy wielu różnych właścicieli prywatnych.

Tu z kolei będzie widać dużą rolę państwa niemieckiego w kontaktach z właścicielami publicznymi i prywatnymi  w wymiarze wsparcia formalno-prawnego dla wniosków ze strony polskiej – wyjaśniał Murzyn.

Soft power: bierzmy przykład z Włochów

Na pytanie, jak polityka kulturalna może wzmocnić wizerunek Polski za granicą, nasz rozmówca odpowiedział, podając przykład sfery kultury, która jest radykalnie niedoinwestowana i pozostaje poza priorytetami ministerstwa kultury jeszcze od czasów Piotra Glińskiego.

Mowa o kulturze współczesnej, która zdaniem Murzyna działa na poziomie obywatelskim dużo bardziej niż samo odzyskiwanie zabytków na poziomie muzealnym i archiwalnym.

– To są kwestie koncertów zagranicznych, przedstawień teatralnych, festiwali, wystaw, przede wszystkim umiejętnego budowania wizerunku kultury polskiej i Polski jako gospodarza takiej pluralistycznej wizji kultury.

Polska z powodzeniem może promować się jako współczesne, kulturalne „królestwo bez stosów”, może się odwoływać do swojej XVI wiecznej idei tolerancji czy twórczej fuzji kultur regionu. Możemy eksportować wizję przestrzeni dialogu i eksperymentalnych artystycznych prototypów wspólnej przyszłości.

Kurator po własnych doświadczeniach z Festiwalem Sztuki Trójmorza, który wystartował w tym roku, uważa sektor kultury współczesnej za bardzo cenny, dlatego należy go odpowiednio wyposażyć   wspierając systemowo dyplomację obywatelską – uniwersytecka i kulturalną.  Jako wzorowy przykład kultury będącej narzędziem soft power wymienia Biennale w Wenecji.

– Włoski ośrodek jest atrakcyjny właśnie dlatego, że Włosi opowiadają o swojej kulturze jako kulturze gospodarza i kogoś, kto katalizuje współpracę kulturalną i dialog międzykulturowy.

Tutaj główne pytanie trzeba zadać o to, jak my chcemy opowiedzieć kulturę polską i jak zamierzamy zwiększyć jej rolę w światowym obiegu kultury – konkluduje Murzyn.

Wszystkie teksty dr. hab. Łukasza Murzyna z łamów Klubu Jagiellońskiego.