Koniec dyskryminacji „śmieciówkowiczów” i samozatrudnionych? Cicha rewolucja w prawie pracy

Po latach debat i nieudanych prób Sejm uchwalił reformę, która zmienia zasady gry dla milionów pracujących „na zleceniu” czy prowadzących działalność. Staż pracy wreszcie zacznie obejmować także ich wysiłek, co oznacza realne prawa, dłuższe urlopy i koniec pracy „od zera”.

We wrześniu Sejm niemal jednogłośnie uchwalił nowelizację kodeksu pracy, w ramach której wprowadzono rewolucyjne rozwiązanie. Do stażu pracy zaczną być wliczane okresy zatrudnienia w ramach umowy zlecenie oraz prowadzenia działalności gospodarczej. Dodatkowo poprawiona zostanie sytuacja przedsiębiorców w czasie korzystania z „ulgi na start”, a także tych zawieszających działalność w celu opieki nad dzieckiem. Jest to element większej strategii, którą przygotowuje Ministerstwo Pracy, Rodziny i Polityki Społecznej.

Staż pracy wracał jak bumerang

Według danych opublikowanych przez Główny Urząd Statystyczny w 2023 roku 2,4 miliona osób wykonywało pracę na mocy umowy zlecenie bądź im podobnych. Aż dla 1,4 miliona było to jedyne źródło zatrudnienia. Osoby takie stanowiły aż 9% wszystkich pracujących.

W świetle dotąd obowiązujących przepisów staż pracy, zarówno ogólny jak i zakładowy, takich osób niezależnie od ilości przepracowanego czasu wynosił… zero. Nie posiadali oni dostępu do szeregu uprawnień takich jak prawo do dłuższego urlopu, nagród jubileuszowych czy stanowisk wymagających określonego doświadczenia.

Nie jest to jednak pierwsza próba przeprowadzenia takiej nowelizacji. Już w 2010 roku ówczesny poseł PiS Lech Kołakowski w interpelacji do ministra pracy i polityki społecznej sygnalizował istnienie nierówności w postaci braku naliczania stażu pracy wobec osób prowadzących działalność gospodarczą oraz wynikający z tego powodu brak uprawnień do dłuższego urlopu czy nagród jubileuszowych dla tych, którzy po zakończeniu działalności zdecydowali się na pracę na etacie.

Problem ze stażem pracy zgłaszała prof. Irena Lipowicz jako Rzeczniczka Praw Obywatelskich. W 2015 roku w wystąpieniu do ówczesnego ministra administracji i cyfryzacji zwracała uwagę, że możemy mieć do czynienia z sytuacją, w której w zakresie równości wobec prawa łamana jest Konstytucja.

RPO chodziło konkretnie o przepisy, wedle których kandydatury na kierownicze stanowisko w samorządach zezwalano na przedstawienia doświadczenia w formie wykonywania działalności gospodarczej, a wobec wszystkich innych grup wymagano określonego stażu pracy, określiła jako mogące łamać Konstytucję w zakresie równości wobec prawa.

Próbę rozwiązania tej kwestii podjęła także Nowoczesna w 2017 roku ze swoim projektem ustawy o „wliczaniu okresów prowadzenia działalności gospodarczej do pracowniczego stażu pracy oraz stażu wymaganego od kandydatów na określone stanowiska”. Argumentowano to dyskryminacją prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą, członków zarządów spółek oraz wykonujących pracę na umowie zlecenie. Projekt nie doczekał się nawet I czytania – został zamrożony w Komisji Polityki Społecznej i Rodziny. W latach 2019-2023 nie podejmowano inicjatyw w tej sprawie.

Rewolucja dla samozatrudnionych, celników i zatrudnionych „na zlecenie”

Sytuacja w sprawie stażu pracy zmieniła się po wyborach w 2023 roku, gdy na czele Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej stanęła związana z Lewicą Agnieszka Dziemianowicz-Bąk. Ministra pierwszy raz poinformowała o rozpoczęciu prac nad projektem ustawy już 5 lutego 2024 roku w wywiadzie dla Rzeczpospolitej, w maju projekt reformy trafił do wykazu prac rządu, a w lipcu został zaprezentowany.

Po 11 miesiącach prac nowelizacja została przyjęta przez Radę Ministrów oraz przekazana do Sejmu równolegle z tożsamym, poselskim projektem ustawy złożonym przez grupę posłów Lewicy. Obydwa druki były rozpatrywane łącznie. Na 40. posiedzeniu Sejm uchwalił ustawę i trafiła ona do Senatu, który wniósł do niej przed kilkoma dniami drobne poprawki legislacyjne.

Nowelizacja zmienia zasadniczo kilka kwestii. Po pierwsze, do artykułu 302 kodeksu pracy, będącego przepisem szczególnym dotyczącym wliczania okresu służby do okresu zatrudnienia, zostały dodane dwie dotąd pomijane formacje – Straż Marszałkowska (228 funkcjonariuszy) oraz Służba Celno-Skarbowa (11 tys. funkcjonariuszy). O ile w przypadku tej pierwszej zmiana będzie miała charakter uporządkowania (taką sytuację reguluje ustawa o SM), to dzięki tej reformie celnicy w przypadku chęci zmiany branży nie będą mieli wyzerowanego okresu stażu pracy.

„Takich osób są w Polsce tysiące, które mimo wieloletniego doświadczenia kiedy rozpoczynają pracę na etacie, zaczynają zupełnie od zera” – argumentowała minister Agnieszka Dziemianowicz-Bąk.

Najważniejszą zmianą definitywnie jest ta dotycząca pracujących na mocy umowy zlecenie, agencyjnej czy podobnej, a także osób wykonujących swoje obowiązki działając jako jednoosobowa działalność gospodarcza. Od chwili wejścia w życie nowelizacji ich praca będzie wliczana do okresu zatrudnienia.

Weryfikowane to będzie przez ZUS poprzez zaświadczenie o opłaceniu składek emerytalnych i rentowych za dany okres(z wyjątkiem sytuacji gdy osoba fizyczna nie podlegała wtedy ubezpieczeniom na podstawie odrębnych przepisów – przykładowo chodzi o pracujących uczniów i studentów do 26. roku życia).

W razie kolizji między dwoma nakładającymi się okresami będzie wliczany tylko jeden z nich, będący korzystniejszym dla zatrudnionego.

Skorzystają też przedsiębiorcy-rodzice, emigranci, rolnicy i… więźniowie

Oprócz tego do okresu zatrudnienia zacznie być wliczana praca za granicą także na mocy innych umów niż etat u pracodawcy zagranicznego oraz pozostawanie członkiem rolniczej spółdzielni produkcyjnej.

Co ważne, w przypadku tej nowelizacji zastosowana zostanie retroaktywność przepisów. Oznacza to, że pracownik będzie mógł mieć zaliczony okresy zatrudnienia przed 2026 rokiem, w przypadku gdy je potwierdzi w ciągu 24 miesięcy od dnia, w którym ustawa wejdzie w życie dla danego sektora.

Warto tu nadmienić, że reforma będzie wprowadzana dwuetapowo. 1 stycznia 2026 roku zacznie obowiązywać dla pracowników sektora publicznego, w przypadku prywatnych przedsiębiorstw ustalono, że przepisy będą obowiązywać po 6 miesięcy od ogłoszenia ustawy, aby wydłużyć okres vacatio legis dla pracodawców.

Oprócz tego zmiana przepisów zakłada także zwiększenie uprawnień dotyczących przedsiębiorców poprzez wliczanie do stażu pracy okresu, w którym osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą nie ma obowiązku do płatności składek emerytalnych (w trakcie tzw. ulgi na start).

Druga istotna dla przedsiębiorców korekta będzie dotyczyła zawieszenia działalności ze względu na opiekę nad dzieckiem. Czas takiej przerwy, za który zostały opłacone składki emerytalne i rentowe, również zacznie być wliczany do stażu pracy. To samo będzie dotyczyć osób współpracujących z takimi przedsiębiorcami.

Ostatnia zmiana dotyczy osadzonych. Wedle statystyk z 2024 roku średnio 18 tysięcy więźniów wykonywało odpłatną pracę w trakcie pobytu w zakładzie karnym. Także w ich przypadku  praca na mocy umów cywilnoprawnych nie wlicza się do okresu zatrudnienia. Po nowelizacji zaczną być wliczane wszystkie rodzaje umów z wyjątkiem umowy o dzieło.

To dopiero początek

Dzięki zeszłorocznej reformie Regulaminu Sejmu poselski projekt trafił do otwartych konsultacji społecznych, gdzie na jego temat wypowiedziało się 96 osób. Przytłaczająca większość poparła inicjatywę, zwracając uwagę na to, że będzie ona wsparciem zwłaszcza dla młodych ludzi, dla których umowa zlecenie jest często jedyną możliwością zatrudnienia, a przez to są później poszkodowani przy korzyściach wynikających ze stażu pracy.

Reforma kodeksu pracy pozwoli na zmniejszenie części nierówności, które istnieją w polskim systemie. Spowoduje zrównanie praw ponad 2 milionów pracowników w kwestiach istotnych uprawnień takich jak prawo do dłuższego urlopu.

Jest to etap szerszej strategii, jaką kieruje się obecnie Ministerstwo Pracy, Rodziny i Polityki Społecznej. Agnieszka Dziemianowicz-Bąk już zapowiedziała pracę nad ustawą likwidującą bezpłatne staże, która została wpisana do wykazu prac rządu. Wkrótce rozpocznie się też pilotaż skrócenia tygodniowego czasu pracy, do którego zgłosiło się prawie 2000 pracodawców. Planowana jest także inicjatywa wzmacniająca Państwową Inspekcję Pracy, aby posiadała narzędzia do skutecznej walki z patologiami występującymi w niektórych przedsiębiorstwach.

Kiedy omawiana zmiana prawa dotycząca obliczania stażu wejdzie w życie? 24 września swoje poprawki do ustawy uchwalił Senat, a dwa dni później ustawę w ostatecznym kształcie uchwalił Sejm. Obecnie oczekuje ona na podpis prezydenta Karola Nawrockiego.