RCB krzyczy albo milczy. Jak naprawić system ostrzegania?

Nie zdaliśmy egzaminu z komunikacji państwo-obywatele w zakresie zagrożeń wojny hybrydowej. Nasz system ostrzegania zawiódł. Wymaga natychmiastowej naprawy i rozszerzenia – na szczęście nie powinno być to przesadnie trudne. 

W środę, w godzinach porannych obywatele polscy otrzymali powiadomienia z Rządowego Centrum Ostrzegania nakazujące informować służby o dronach lub miejscach ich upadku. SMS-y zostały wysłane wiele godzin po naruszeniu przestrzeni powietrznej Polski, gdy realnego niebezpieczeństwa już nie było.

Spóźniona komunikacja

W pierwszych godzinach rosyjskiego ataku państwowe systemy ostrzegania milczały. Brak komunikatów ze strony rządu i instytucji publicznych odpowiadających za zapewnienie bezpieczeństwa obywateli sprawił, że jedyne informacje o naruszeniu polskiej przestrzeni powietrznej napływały z ukraińskich źródeł. Dopiero później były one potwierdzane przez polski rząd.

Oficjalny komunikat Dowództwa Operacyjnego Rodzajów Sił Zbrojnych (DO RSZ) na platformie X został opublikowany o godzinie 3.48 w nocy. Pierwsze informacje w Telewizji Publicznej pojawiły się o 5.26, a więc ponad półtorej godziny później.

Alerty RCB zostały rozesłane dopiero w godzinach, w których wielu ludzi już było w pracy. Komunikat o rozsyłanych SMS-ach ukazał się o godzinie 7.11, a wiele z nich dotarło do obywateli dopiero po ósmej.

MSWiA nie ostrzegało, bo bało się paniki

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji przez wiele godzin milczało. Syreny alarmowe również, choć ich aktywność była najbardziej wskazana w tym czasie. Argumentem rzeczniczki MSWiA Karoliny Gałeckiej przeciwko natychmiastowemu ostrzeganiu mieszkańców wschodniej Polski był… strach przed wywołaniem paniki.

„Zawsze komunikat RCB jest wydawany i decyzja o wysłaniu takiego komunikatu do mieszkańców w sytuacji kiedy mamy zagrożenie […] życia i zdrowia. Proszę sobie wyobrazić, że wysyłamy komunikaty, czy RCB wysyła komunikat do mieszkańca o godzinie 2-3 w nocy. Czy pan się zastanowił, jaka mogłaby być reakcja połowy społeczeństwa, gdzie nie było konieczności ucieczki, ewakuacji, wychodzenia z domu? Ja myślę, że taki komunikat u części mieszkańców obywateli Polski spowodowałby kompletną panikę i reakcję na wyrost pod wpływem emocji. Jest to rzecz naturalna, jesteśmy ludźmi, reagujemy emocjonalnie. Szczerze mówiąc, gdybym dostała jako obywatel taką wiadomość, to pomyślałabym, że muszę pakować dzieci, brać samochód i uciekać z kraju” — mówiła Karolina Gałecka na konferencji prasowej.

Słowa rzeczniczki MSWiA o braku zagrożenia życia i zdrowia są absurdalne. Mieszkańcy domu w Wyrykach, w który uderzył dron, przyznali w wywiadzie dla TVN24, że otarli się o śmierć. Ich sypialnia została całkowicie zniszczona. Wyszli z niej 10-15 minut przed uderzeniem. Do wydarzenia doszło około 6.30, a więc przed wysłaniem alertów RCB.

Sytuacja zagrożenia życia, do której doszło wczoraj w województwie lubelskim, jasno dowodzi, że państwo powinno z najwyższą starannością informować obywateli o niebezpieczeństwie.

RCB krzyczy albo milczy

Z tej sytuacji możemy wyciągnąć dwa wnioski. Pierwszy dotyczy samych alertów RCB, których obecna rola we wczesnym ostrzeganiu jest kluczowa. Nie możemy pozwolić, by były one niewiarygodnym narzędziem komunikacji rządu z obywatelami, popadając w jedną ze skrajności — nieuzasadnioną nadaktywność lub zupełne milczenie.

Dotychczas kojarzyły się częściej z nadopiekuńczością państwa, co opisywał na łamach portalu Jacek Płaza. Potrafiły zalewać komunikatami o burzach i upałach z sugestiami ograniczania wysiłku fizycznego, symulując codzienną pogodynkę. Ponadto przychodziły na tyle często, że ich treść łatwo było zbagatelizować.

Niestety, kompromitując narzędzie komunikatów o zagrożeniach, władza naraża nas na niedbałość i wzruszenie ramionami przez obywateli, kiedy zagrożenie będzie istotniejsze lub dotyczyło bardziej newralgicznych tematów, jak związane z atakami terrorystycznymi — pisał Jacek Płaza.

W czerwcu tego roku alert RCB został wysłany do mieszkańców Małopolski w związku z policyjnymi poszukiwaniami uzbrojonego mężczyzny w okolicach Limanowej, który zabił dwie osoby. Podpalenia, ataki na infrastrukturę krytyczną, przerwy w dostawach prądu, zabłąkane drony — to szeroki katalog sytuacji, które wymagają odpowiedzialnej komunikacji państwa z obywatelami.

Obrona cywilna i mObywatel

Drugi wniosek, który polski rząd jak najszybciej powinien wyciągnąć, dotyczy obrony cywilnej. Rosja doprowadzając do incydentów z użyciem obiektów naruszających granice Polski, testuje nasze zdolności obronne, szybkość, siłę i sposób reakcji. Jest to również test dla nas — widzimy, które systemy zawodzą, a które są skuteczne.

Od pierwszego stycznia tego roku obowiązuje nowa ustawa o ochronie ludności i obronie cywilnej, a rząd przyjął program finansowania zmian w tym zakresie. Na lata 2025 i 2026 przeznaczono odpowiednio 16,7 mld zł i 17,2 mld zł. Są to ogromne kwoty, wśród których część zostanie przeznaczona na rozwój systemów alarmowania, ostrzegania i powiadamiania obywateli.

Niektóre rozwiązania nie wymagają jednak wielomiesięcznego przygotowania i ogromnych nakładów finansowych. Stworzenie aplikacji ostrzegającej przed zagrożeniami, poprawienie działania alertów RCB, czy nowych zasad używania syren alarmowych to coś, co można zrobić od zaraz.

Europoseł Michał Dworczyk, wraz z Mateuszem Morawieckim, Mariuszem Błaszczakiem i Marcinem Horałą na konferencji prasowej w Sejmie zaproponowali włączenie aplikacji mObywatel do systemu alarmowania.

„Ministerstwo Cyfryzacji powinno niezwłocznie dodać do mObywatela system powiadamiania o zagrożeniach — w tym środkach napadu powietrznego — wraz z interaktywną mapą. Z mObywatela korzysta już 10 milionów Polaków. Jest proste, tanie i skuteczne rozwiązanie” — napisał na portalu X Michał Dworczyk.

Europoseł PiS podkreślał, że od 3 lat na Ukrainie działa aplikacja o nazwie „Powietrzna Trwoga”. Może ją pobrać każdy obywatel Ukrainy, by otrzymywać powiadomienia o alarmie powietrznym od ukraińskiego Systemu Obrony Cywilnej. Aplikacja wysyła powiadomienia, nawet gdy smartfon jest w trybie cichym. W opisie aplikacji jest napisane, że nie wymaga ona również rejestracji, nie zbiera danych osobowych ani danych o lokalizacji.

Uczmy się od Ukraińców

Ukraina i Izrael dysponują w pełni zautomatyzowanymi systemami ostrzegania w czasie rzeczywistym. Ukraiński system ochrony przed nalotami funkcjonuje dzięki sieć syren i aplikacji mobilnych. Wykorzystuje powiadomienia push (krótkie, użyteczne wiadomości, które są dostarczane nawet gdy użytkownik nie korzysta z aplikacji). Dzięki integracji na bieżąco danych wywiadowczych jest on w stanie szybko alarmować obywateli.

System ten jest również dostosowany do charakteru zagrożeń. Monitorując rosyjskie działania wojenne, takie jak starty dronów typu Shahed, czy kołowanie bombowców strategicznych na pasach startowych, są w stanie wysyłać ostrzeżenia nawet z kilkoma godzinami wyprzedzenia.

Aplikacja mobilna „Alarm Map” (wspomniana „Powietrzna Trwoga”) jest zintegrowana z mediami społecznościowymi i innymi usługami monitoringu online, pozwalając na szerokie rozpowszechnienie komunikatów o ostrzeżeniach.

Mamy się od kogo uczyć. Na ten moment nasz system ostrzegania pozostawia wiele do życzenia. To już nie tylko hipotezy, ale fakty zweryfikowane przez rzeczywistość.