Rosja w Buczy pokazała, że wciąż działa tak samo. W 80. rocznicę Obławy Augustowskiej

12 lipca 2025 roku mija 80 lat od rozpoczęcia Obławy Augustowskiej. Jej tragicznym finałem był mord na co najmniej 592 osobach, które latem 1945 roku wpadły w ręce Armii Czerwonej. Historycy uważają, że była to największa zbrodnia na cywilach w Europie po II wojnie światowej – aż do wojen na Bałkanach w latach 90. Obława Augustowska nie jest tylko historycznym epizodem. To manifestacja rosyjskiego sposobu prowadzenia wojny, który przetrwał dekady. Ten mechanizm wciąż działa: aresztowania bez podstawy prawnej, zabójstwa bez wyroków, zacieranie śladów zbrodni, blokada dostępu do prawdy.

Pomimo upływu 80 lat, Obława nadal budzi emocje. Głównie dlatego, że wciąż – pomimo lat badań historyków i śledztwa prokuratorskiego – jest pełna tajemnic i niedopowiedzeń. Do dziś nie znamy dokładnych lokalizacji dołów śmierci, nie ma kompletnej listy ofiar, nieznane są nazwiska sprawców, brakuje podstawowych dokumentów.

Do 2022 r. mogło się wydawać, że jest to temat zamknięty – przeszłość, która jest bezpiecznie uwięziona w książkach i wspomnieniach. Ale obrazy z Buczy, Irpienia i wielu innych miejsc na okupowanej przez Rosjan Ukrainie sprawiły, że zbrodnia w Puszczy Augustowskiej zyskała nowe światło.

Okazało się, że to nie tylko polska, lokalna tragedia, ale część szerszego, uniwersalnego problemu: bezkarności Rosji na arenie międzynarodowej. W obu przypadkach – polskim i ukraińskim – mamy do czynienia nie tylko z przemocą fizyczną, ale i z planowym niszczeniem pamięci o ludziach, którzy stanęli na drodze imperium.

Zbrodnia bez sprawców, ofiary bez grobów

Dla Polski północno-wschodniej (tej w granicach z 1945 roku) punktem krytycznym procesu sowietyzacji na jej wczesnym etapie był właśnie lipiec 1945 roku. Choć działania wojenne zakończyły się już w maju, w regionie działały nadal silne oddziały polskiego podziemia, zwłaszcza Armii Krajowej Obywatelskiej, która powstała po oficjalnym rozwiązaniu Armii Krajowej w styczniu 1945 r.

W białostockim miejscowa władza komunistyczna nie kontrolowała większości podległych jej terenów – zwykła podróż służbowa między Suwałkami a Augustowem mogła się dla milicjantów, funkcjonariuszy UB, a nawet żołnierzy Armii Czerwonej skończyć zatrzymaniem przez partyzantów.

W tej sytuacji dowództwo Armii Czerwonej skierowało do działania oddziały 50. Armii z 3. Frontu Białoruskiego. Choć wojna się skończyła, żołnierze otrzymali jeszcze jedno „zadanie bojowe” tej wojny – „likwidację band w lasach augustowskich”. W szczytowym okresie w Obławie brało udział nawet 40-50 tys. sowieckich żołnierzy.

Oficjalnie była to operacja wojskowa, faktycznie – czystka, która wyczerpuje znamiona zbrodni przeciwko ludzkości. Zatrzymano – według sowieckich raportów – 7049 osób, z czego blisko 5 tys. wypuszczono. Pozostali znaleźli się w rękach sowieckiego kontrwywiadu wojskowego SMIERSZ oraz jego znanych z brutalności i „skuteczności operacyjnej” funkcjonariuszy.

Na podstawie szyfrogramu gen. Wiktora Abakumowa do Ławrientija Berii z 21 lipca 1945 r. wiemy, że spośród około 2 tys. osób, co najmniej 592 osoby zostały przekazane do „likwidacji” czyli zamordowane w nieznanym miejscu, prawdopodobnie nieopodal obecnej polsko-białoruskiej granicy, po białoruskiej stronie Puszczy. Według historyków całkowita liczba ofiar jest z pewnością większa.

Nie ma ich grobów. Nie ma ich aktów oskarżenia. Nie ma ich wyroków śmierci. Poza szczątkowymi dokumentami udostępnionymi przez stronę rosyjską pomiędzy 2010 i 2015 rokiem (jak wspomniany wyżej szyfrogram Abakumowa), nie ma rosyjskiej zgody na dostęp do pełnych dokumentów, które – wszystko na to wskazuje – wciąż znajdują się w rosyjskich archiwach.

W tym sensie Obława Augustowska nie jest tylko historycznym epizodem. To manifestacja rosyjskiego sposobu prowadzenia wojny, który przetrwał dekady. Ten mechanizm wciąż działa: aresztowania bez podstawy prawnej, zabójstwa bez wyroków, zacieranie śladów zbrodni, blokada dostępu do prawdy.

Pamięć jako forma oporu i odporności społecznej

W pamięci lokalnej Suwalszczyzny „ci, którzy zostali wzięci w lipcu” funkcjonują jako „lipcowi”. To pojęcie niesie w sobie element zniknięcia bliskich, strachu i ciszy. Oddaje ból rodzin, które całymi latami nie wiedziały, co stało się z członkami ich rodzin.

W miejsce długich, opisowych definicji, „lipcowi” stają się znakiem pamięci i hasłem tworzącym wspólnotę. Do tej wspólnoty zaproszeni są nie tylko ci, którzy zginęli, ale także ci, którzy o nich pamiętają i domagają się prawdy – niezależnie od więzów krwi. To forma oporu wobec polityki, która przez dekady próbowała meblować Europę Wschodnią zgodnie z rosyjskim interesem imperialnym.

Bucza pokazała, że Rosja wciąż działa według logiki imperium – tej samej, która w 1945 roku opanowała Puszczę Augustowską. To logika „profilaktycznej” przemocy, opartej na przekonaniu, że jeśli usunie się potencjalny opór odpowiednio wcześnie i bez świadków, to nikt nie zdoła go później wywołać.

To logika, w myśl której silniejszemu „wszystko wolno”. W Puszczy ofiary nazywano „bandytami”, na Ukrainie „nacjonalistami” lub „banderowcami”. Różne słowa, ten sam cel: zalegalizować mord i zapewnić sobie symboliczną przewagę.

Zbrodnia w Puszczy Augustowskiej nie doczekała się wyjaśnienia, ale żyje dalej – w pamięci świadków i ich rodzin, oddziałując na kolejne pokolenia. Czynne akty pamięci, z biegiem czasu stały się jedyną formą oporu wobec niesprawiedliwości i bezkarności sprzed lat. W momencie gdy odchodzą ostatni świadkowie, kluczowe jest, żeby tę pamięć przenieść do przestrzeni publicznej.

Z perspektywy moralnej, ale też interesu publicznego – nie można pozwolić, aby została ona uwięziona w traumie jednostek. Nie możemy jako społeczeństwo zostawić takich opowieści w sferze prywatnej i w pytaniach bez odpowiedzi zadawanych przez dzieci i wnuki ofiar.

Jak pokazuje współczesna Ukraina – prędzej czy później historia wraca, więc lepiej zawczasu budować odporność społeczną i świadomość egzystencjalnych zagrożeń.

Jednym z ważniejszych działań instytucjonalnych ostatnich lat było utworzenie przez Instytut Pileckiego Domu Pamięci Obławy Augustowskiej w dawnym „Domu Turka” w Augustowie, który w trakcie Obławy pełnił funkcję obozu filtracyjnego, a także katowni NKWD i UB.

Ta muzealna inwestycja, rozpoczęta i sfinansowana w 2021 r. przez rząd Mateusza Morawieckiego przy dużym zaangażowaniu ówczesnego Ministerstwa Kultury to symbol polityki pamięci, która nie polega już tylko na składaniu wieńców i wznoszeniu pomników, ale na stworzeniu przestrzeni, w której na konkretnym przykładzie odbiorca może zrozumieć, czym była imperialna Rosja i czym grozi jej odrodzenie.

„Lipcowi” jako wspólnota pamięci

W najbliższych dniach odbędzie się szereg uroczystości rocznicowych upamiętniających tamte wydarzenia – w Augustowie, Gibach i innych miejscach północno-wschodniej Polski. Rodziny ofiar, mieszkańcy, a także przyjezdni z całej Polski przerwą wakacyjny wypoczynek, żeby oddać hołd „lipcowym”.

Obok tradycyjnych uroczystości na Wzgórzu Krzyży w Gibach, odbędzie się także uroczyste otwarcie Domu Pamięci Obławy Augustowskiej. Po zaledwie 4 latach intensywnej pracy wielu osób – historyków, architektów, muzealników, konserwatorów i budowlańców, zwiedzający wejdą na pierwszą w Polsce monograficzną wystawę muzealną o Obławie.

Od kilku lat coraz więcej dzieje się też w sferze kultury. Jedną z ciekawszych inicjatyw, które odważnie wykraczają poza wyłącznie martyrologiczny sztafaż – jest chociażby projekt muzyczny Lipcowi/Lipcowe. To próba znalezienia nowego języka pamięci o wydarzeniach z lipca 1945 r.

Dzięki poruszającym wierszom Aleksandry Góreckiej – poetki i autorki tekstów, znakomitym aranżacjom muzycznym Łukasza Żurkowskiego, Roberta Cichego i innych muzyków, oraz wokalistom zaproszonym do projektu, takim jak Tulia, Meek, Oh Why?, Marika, Bovska i wielu innym udało się stworzyć polifoniczny projekt przetwarzający trudne historyczne doświadczenia w muzykę, która trafia do szerokiego odbiorcy.

Aktywizują się też związani z regionem fotograficy tacy jak Michał Dyjuk (prawnuk ofiary Obławy) czy Wojciech Kaszlej – tworząc własne, autorskie projekty poświęcone tym wydarzeniom.

Fundamentem tych wszystkich działań jest rzetelna wiedza historyczna. Badania nad Obławą to specjalizacja białostockiego oddziału IPN i prowadzonego przez prokuraturę śledztwa w tej sprawie (niestety zawieszonego w 2022 r.)

Duże znaczenie ma także praca lokalnych historyków takich jak Danuta i Zbigniew Kaszlejowie, którzy od lat społecznie dokumentują i badają jej regionalne konteksty. Na szczeblu ogólnokrajowym natomiast rzecznikiem szczególnego potraktowania Obławy na tle innych tego typu zbrodni komunistycznych jest prof. Grzegorz Motyka, który od lat bada dzieje niepodległościowego podziemia i wspiera inicjatywy upamiętniające wydarzenia z lipca 1945 roku.

W Augustowie, Gibach, Suwałkach – w tych miejscach, gdzie obława odcisnęła najgłębszy ślad – żyje społeczność pamiętających. Składają się na nią nie tylko potomkowie ofiar, ale także ludzie, którzy rozumieją, że „lipcowi” to nie tylko ci, których zabrano w lipcu 1945 – to także ci, którzy zostali z pytaniem: „Czy to się może powtórzyć?”.

Dziś, w świecie coraz ostrzejszych napięć i brutalnych konfrontacji między państwami, wspomnienie „lipcowych” staje się kompasem. Pokazuje, że nie wszystko można zapomnieć, wybaczyć lub przemilczeć. I że w ostatecznym rozrachunku, zawsze warto stać po stronie „lipcowych” swoich czasów.